Kış aylarının gelmesiyle birlikte etrafımız adeta görünmez bir mikroorganizma ordusu tarafından kuşatılıyor. Soğuk algınlığı, grip ve mide rahatsızlıklarına yol açan norovirüs üzere davetsiz konuklardan korunmak için hepimiz ferdî hijyenimize daha fazla dikkat etmeye başlıyoruz. Sabun ve el dezenfektanları ise elbet bu savunma sınırındaki en büyük yardımcılarımız.
Peki, bu iki silahı ne vakit ve nasıl kullanmamız gerekiyor? Bir fıs dezenfektan, lavabo başında geçirilen müddetin yerini sahiden tutabiliyor mu? Bilimin bu bahisteki cevapları, bazen en kolay formülün neden en tesirlisi olduğunu kanıtlıyor.
El dezenfektanlarının temelinde epey yüksek oranlarda alkol yatıyor. Uzmanlar, alkol oranı yüzde 60 ile 95 ortasında olan eserlerin mikropları öldürmede, alkolsüz yahut düşük alkollü seçeneklere nazaran çok daha başarılı olduğunu vurguluyor. Dezenfektanlar, bakterilerin zarlarını parçalayarak ya da hücresel süreçlerine müdahale ederek onları etkisiz hale getiriyor. Virüsler kelam konusu olduğunda ise alkol, virüsün “zarf” ismi verilen hami dış katmanını maksat alıyor. Bu kalkan parçalandığında virüsün içindeki genetik gereç savunmasız kalıyor ve çoğalma yeteneği son buluyor.
Ancak burada kritik bir pürüz var: Her virüsün kollayıcı bir zarfı bulunmuyor. Örneğin, COVID-19’a yol açan virüs bu usulle kolay kolay alt edilebilirken, mide fesadına neden olan norovirüs üzere “zarfsız” virüsler karşısında dezenfektanlar adeta etkisiz bir sıvıya dönüşüyor. İşte bu noktada, klâsik usullere dönmek bir mecburilik haline geliyor.
Sabunun görünmez gücü
Sabunla el yıkamak, mikroplara karşı yürütülen çok taraflı bir operasyon üzere düşünülebilir. Sabun molekülleri, su sevmeyen kuyrukları ve su seven baş kısımlarıyla eşsiz bir yapıya sahip. Bu moleküller, cildimizdeki yağlara ve kirlere tutunmuş haldeki mikropları kuşatıyor. Sabun molekülleri adeta bir “levye” üzere davranarak kimi bakteri ve virüslerin dış zarlarını yerinden söküp atıyor ve yapıyı büsbütün bozuyor. Tıpkı vakitte sabun, cildimizle mikroplar ortasındaki bağı zayıflatarak onların da akan su yardımıyla akıp gitmesini sağlıyor.
Pek çok kişi market raflarındaki “antibakteriyel” etiketli değerli sabunların daha inançlı olduğunu düşünse de, bilimsel bilgiler bunun bir yanılsama olduğunu gösteriyor. Sıradan bir kalıp sabun yahut sıvı sabun, mikropları fizikî olarak söküp atmada “antibakteriyel” katkılı eserler kadar, hatta bazen onlardan daha etkili bir iş çıkarıyor. Fakat burada değerli olan sabunun çeşidi değil, uygulama biçimi oluyor. Tesirli bir paklık için ellerin en az 20 saniye boyunca köpürtülerek ovalanması koşul. Ayrıyeten yıkama sonrası elleri uygunca kurulamak da kritik bir ehemmiyet taşıyor. Nemli eller, kuru ellere kıyasla çok daha kolay bir formda yüzeylerdeki mikropları kapıyor ve barındırıyor.
Özetle, sabun ve suyun yerini büsbütün doldurabilecek daha teknolojik bir ikame şimdi geliştirilmiş değil. El dezenfektanları, hareket halindeyken yahut suya erişimin olmadığı anlarda hayat kurtarıcı bir yardımcı olsa da, sabun çok daha fazla tipe karşı kapsamlı bir paklık sunuyor. Görünür kirlere ve dezenfektanların etkisiz kaldığı virüs çeşitlerine karşı sabun, insanlığın elindeki en ucuz ve en tesirli savunma aracı olmaya devam ediyor.
