Gökyüzüne baktığımızda her şeyin bir nizam içinde hareket ettiğini görürüz. Antik çağın gökbilimcileri bile gezegenlerin gökyüzünde rastgele dağılmadığını, her vakit Güneş’in izlediği “ekliptik” denilen hayali yola yakın durduklarını fark etmişti. Şayet bu dizilim harika olsaydı, Venüs ve Merkür her geçişlerinde Güneş’in tam önünden geçerdi; lakin ortadaki birkaç derecelik sapmalar bu kusursuzluğu bozuyor. Yeniden de sekiz gezegenin neredeyse birebir hizada, güya görünmez bir tepsi üzerinde dönüyor olması kolay bir tesadüf değil.
Kopernik’in, Dünya’nın kozmosun merkezinde olduğuna dair görüşü yıkarak Güneş’in etrafındaki sıradan bir yolcu olduğunu belirtmesinden sonra, Güneş’in etrafındaki gezegenlerin yörüngelerinin birbirine çok yakın açılarda olduğu bir defa daha görüldü. Pekala, devasa uzay boşluğunda bu objeleri tıpkı düzlemde tutan şey ne?
Newton’dan sonra akla gelen birinci aday Jüpiter oldu. Jüpiter’in muazzam kütleçekimi, adeta bir çoban köpeği üzere öteki gezegenleri hizaya sokuyor. Düzlemin dışına çıkmaya çalışan küçük bir gezegen, Jüpiter’in daima çekiştirmesiyle yörüngesine geri dönüyor. Fakat Güneş’in kendi ekvatorunun da bu gezegen düzlemiyle neredeyse tıpkı açıda (6 derece sapmayla) dönüyor olması, problemin yalnızca kütleçekimiyle sonlu olmadığını, her şeyin “böyle doğduğunu” düşündürüyor.
Yıldız tozundan gelen disiplin: Oluşum süreci
Gezegenlerin bu hizalı duruşu, aslında ortak bir doğum öyküsünün mirası. Yıldızlar ve onların etrafındaki sistemler, devasa hidrojen bulutlarının ve geçmiş süpernovalardan kalan tozların kendi üzerine çökmesiyle meydana geliyor. Bu bulutlar başlangıçta her istikamete hareket eden moleküllerden oluşsa da, kütleçekimiyle daraldıkça dönmeye başlıyorlar. Tıpkı kollarını kapatan bir buz patencisinin hızlanması üzere, bulut küçüldükçe dönüş suratı da inanılmaz boyutlara ulaşıyor.
Fizik maddeleri gereği, hızla dönen her obje düzleşmeye zorlanıyor ve bu kural galaksilerden pizza hamuruna kadar her şey için geçerliliğini koruyor. Dönüş suratı, bulutun merkeze büsbütün çökmesini engelliyor fakat dönüş eksenine paralel bir baskıyla onu bir disk haline getiriyor. Gezegenler de işte bu dönen toz ve gaz diskinden doğuyor.
Modern teleskoplarla genç yıldızların etrafındaki bu “protoplanet” disklerini artık direkt görebiliyoruz. Gezegenler bu diskin içinde oluştukları için en başından itibaren tıpkı hizadaki yörüngelerine yerleşiyorlar.
Kuralları bozan ters sistemler
Bu hizalanmanın en etkileyici örneklerinden biri olan TRAPPIST-1 sistemindeki yedi gezegen, yalnızca 0,1 derecelik bir sapmayla o kadar eksiksiz bir düzlemde ilerliyor ki, hepsi yıldızlarını tıpkı açıdan gölgeleyebiliyor. Lakin işler her vakit bu kadar nizamlı gitmiyor ve her ne kadar hizalı yörüngeler kainatta standart olsa da, kimi sistemler bu kuralları hiçe sayıyor. Kimi sistemlerde gezegenler yıldızlarının ekvatoruna dik açıyla dönüyor, hatta kimilerinde yıldız bir tarafa dönerken gezegeni tam aksisi tarafa ilerleyebiliyor.
Bilim insanları bu tuhaflıkları ekseriyetle çoklu yıldız sistemlerindeki karmaşaya yahut yakınlardan geçen bir “yabancı” yıldızın kütleçekimsel müdahalesine bağlıyor. Tahminen de en baş karıştırıcı örneklerden biri HD3167 sistemi; burada bir gezegen olağan yörüngesinde dönerken, çabucak yanındaki komşusu kutupların üzerinden geçiyor. Bu istisnalar bize kozmosun genel bir sistemi olsa da, her vakit sürprizlere ve kaosa da yer ayırdığını gösteriyor.
