NASA Başkanı Jared Isaacman, ajansın 2028 yılında Mars’a fırlatılmak üzere “ilk nükleer güçlü gezegenler ortası uzay aracını” geliştireceğini duyurdu. Space Reactor-1 (SR1) Freedom ismi verilen bu tezli proje, yalnızca Mars’a ulaşma gayesinin çok daha ötesine geçecek; şayet her şey planlandığı üzere giderse, nükleer itki sistemleri üzerinde 60 yılı aşkın müddettir devam eden lakin bir türlü sonuca ulaşamayan çalışmaların tepe noktası olacak.
SR1 Freedom, “nükleer elektrikli itki sistemi” kullanarak derin uzayda ağır yüklerin çok daha verimli taşınmasını amaçlıyor. Aslında nükleer güç uzayda yeni bir kavram değil; lakin bu yeni sistem, NASA’nın on yıllardır kullandığı tekniklerden temelden ayrılıyor. Geçmişte, radyoizotop termoelektrik jeneratörler (RTG) yardımıyla plütonyum-238‘in doğal bozunmasından elde edilen ısı, Voyager sondalarından Mars robotları Curiosity ve Perseverance’a kadar pek çok araca güç verdi. Fakat RTG’ler yalnızca düşük ölçüde elektrik üretiyor. Yeni jenerasyon SR1 Freedom ise Dünya’daki nükleer santrallerin minyatür bir kopyası üzere çalışan bir nükleer fisyon reaktörü barındırıyor. Bu reaktörden elde edilen devasa elektrik gücü, iyon motorlarını besleyerek uzay aracını muazzam suratlara ulaştıracak.
Derin uzayda güç ve verimlilik dengesi
Güneş sisteminin iç kısımlarında, uzay araçları muhtaçlık duydukları elektriği devasa güneş panelleriyle topluyor. Lakin Jüpiter’in ötesine, Güneş’ten uzaklaştıkça bu paneller fonksiyonsuz hale geliyor. Nükleer elektrikli itki sistemi (NEP) tam da bu noktada devreye giriyor. Güneş ışığına gereksinim duymayan bu sistem, standart güneş güçlü motorlara kıyasla on kat, hatta yüz kat daha fazla güç üretebiliyor. Bu da uzay aracının çok daha ağır bilimsel ekipmanları yahut beşerli modülleri taşıyabileceği demek.
SR1 Freedom tasarımı, radyasyonu mürettebattan ve hassas aygıtlardan uzak tutmak için uzun bir gövdenin ucuna yerleştirilen 20 kilovatlık bir reaktörden oluşuyor. Güneş panellerinin yerini ise reaktörden gelen fazla ısıyı tahliye eden devasa soğutma kanatçıkları alıyor.
Endişeler ve gelecek
Nükleer sözü, doğal olarak güvenlik tasalarını de beraberinde getiriyor. 1997 yılında Satürn’e gönderilen Cassini misyonunda kullanılan nükleer materyal büyük protestolara neden olmuştu; lakin o günden bu yana tüm nükleer vazifeler sıkıntısız tamamlandı. NASA, mümkün bir fırlatma kazasında radyoaktif unsurun etrafa yayılmasını önlemek için grafit ve iridyum katmanlarından oluşan, çok sağlam muhafaza kalkanları kullanıyor. Yeniden de uzaya nükleer reaktör fırlatmak, hem teknik hem de etik açıdan büyük sorumluluklar demek. Uzay boşluğuna yahut diğer gezegenlerin atmosferine radyoaktif atık taşıma fikri, gelecekteki astronotlar ve mümkün yabancı biyosferler için risk oluşturabilir.
NASA’nın nükleer itki konusundaki geçmişi pek de istikrarlı değil. 1965’te fırlatılan SNAP-10A, uzayda muvaffakiyetle çalışan tek nükleer reaktör olarak tarihe geçmişti; fakat o tarihten bu yana misal projeler daima bütçe yahut teknik pürüzlere takılarak iptal edildi. En son 2025 başında durdurulan DRACO projesi bunun en taze örneği. Artık ise NASA, SR1 Freedom ile bu sessizliği bozmaya kararlı görünüyor. 2028 maksadı epey yakın ve vakit ajansın aleyhine işliyor. Şayet nükleer elektrikli itki sistemi bu defa sahiden çalışırsa, Mars’a yapılacak beşerli seferler hayal olmaktan çıkıp birkaç yıl içinde gerçekleşebilecek bir rutin haline gelebilir.
