Dünyanın en az balık cinslerinden biri olan Şeytan Deliği dişli sazancığının (Devil’s Hole pupfish) hayatta kalma gayreti uzun yıllardır bitmek bilmiyor. Geçmişte Nevada sakinlerinin yansısını çeken, hatta yumurtalarının çiğnemesine kadar varan tansiyonların merkezindeki bu canlı, şimdilerde çok daha karmaşık bir krizle karşı karşıya. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki bütçe kesintileri ve idari baskılar yüzünden bilim insanları, cinsin yabanî tabiattaki takibini kaybetme noktasına geldi.
Ölüm Vadisi Ulusal Parkı’ndaki tek bir mağara havuzunda yaşayan bir çeşit için “takibi kaybetmek” birinci başta kulağa tuhaf gelebilir. Araştırmacıların asıl çözemediği sorun balıkların nerede olduğu değil, hangisinin yabanî hangisinin laboratuvarda üretilmiş olduğunu ayırt edememekten kaynaklanıyor.
Şeytan Deliği dişli sazancığı, 2025 yılında nüfusunun yalnızca 20 bireye kadar gerilemesiyle adeta yok oluşun eşiğine geldi. Meğer bundan yalnızca bir yıl evvel, popülasyon son 25 yılın en yüksek düzeyine ulaşmıştı ve bu ani düşüş bilim dünyasında şok tesiri yarattı. Kış aylarında peş peşe yaşanan iki sarsıntı, havuzdaki dalgalanmaları tetikleyerek balıkların ana besin kaynağı olan algleri büsbütün yok etti. Mevsim gereği güneş ışığının da yetersiz olması nedeniyle besinler yine büyüyemedi ve canlılar açlıkla burun buruna geldi.
Tam bu süreçte, Elon Musk’ın liderliğindeki Hükümet Verimliliği Bakanlığı federal çevre ajanslarında önemli bütçe kesintilerine gitti. İşlerini kaybetme korkusu yaşayan ve fonların kesilmesinden telaş eden bilim insanları, çeşidi kurtarmak ismine çabuk bir karar almak zorunda kaldı. Laboratuvar ortamında müdafaa altında üretilen balıklar, son bir deva olarak direkt Nevada’daki bu yabanî havuza bırakıldı.
Genetik bilgiler olmadan yapılan kritik hamle
Esaret altında büyütülen canlıların yırtıcı tabiata salınması, Bermuda salyangozu örneğinde olduğu üzere birçok tipi yok olmaktan kurtaran başarılı bir prosedür olarak biliniyor. Lakin uzmanlar, bu iki popülasyonu birbirine karıştırmadan evvel kesinlikle genetik örneklerin alınması gerektiği konusunda hemfikir. Bilim insanları üzerlerindeki ağır işten çıkarılma baskısı nedeniyle bu adımı atlayınca, havuzdaki eski balıklar ile yeni gelenler teknik olarak birbirine karıştı.
Kaliforniya Üniversitesi bünyesinde çalışmalarını sürdüren genetik uzmanı Christopher Martin, araştırmacıların o anki ağır baskı altında ellerinden gelen en düzgün kararı verdiğini belirtiyor. Lakin bu ivedi operasyonun faturası bilimsel açıdan ağır olmuş durumda. Martin, yeni jenerasyonların hangisinden ürediğini ya da laboratuvar balıklarının yabanî popülasyona nasıl bir katkı sağladığını artık genetik data eksikliği nedeniyle takip edemediklerini söylüyor.
Yapılan en son sayımlara nazaran, Şeytan Deliği havuzunda şu an 77 balık hayatına devam ediyor. Hangi balığın hangi kökenden geldiği bilinmese de muhafaza biyologları mevcut tablonun sıfırdan çok daha yeterli olduğunu savunuyor. Uzmanlar, kimi bilimsel soruların karşılıksız kalmasının, bir tıbbın büsbütün yok olmasına müsaade vermekten çok daha kabul edilebilir bir risk olduğu konusunda hem fikir.
