Sanat tarihinin en ikonik çizimlerinden biri olan Leonardo da Vinci’nin Vitruvius Adamı, yüzlerce yıldır hem estetik hem de bilimsel açıdan hayranlıkla inceleniyor. Mona Lisa’dan sonra tahminen de Batı sanatının en tanınan figürü olan bu çizimin arkasındaki geometrik sır ise nihayet tahlile kavuşmuş olabilir. Üstelik bu tahlil, epey şaşırtan bir biçimde insanın ağız yapısıyla irtibatlı.
1490 yılında Leonardo da Vinci tarafından yapılan Vitruvius Adamı, ismini, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı mimar Vitruvius’tan alıyor. Vitruvius’un De Architectura isimli yapıtında, insan vücudunun ülkü oranlarına dair açıklamalar yer alıyordu. Vitruvius’a nazaran göbek, bedenin merkeziydi; kişi sırtüstü uzanıp kollarını ve bacaklarını açtığında, göbek merkezli bir çember çizildiğinde, elleri ve ayakları bu çemberin hududuna değiyordu. Ayrıyeten insan uzunluğu ile kolları iki yana açtığındaki genişlik eşitti; bu da kare formunu doğuruyordu.
Da Vinci, bu metinden ilham alarak Vitruvius Adamı çizimini oluşturdu. Lakin Vitruvius’un yazdıklarında oranların nasıl hesaplanması gerektiğine dair net teknik bilgiler bulunmuyordu. Da Vinci’nin çizimi birinci bakışta bu boşlukları doldurmuş üzere görünse de, devrin birçok sanatkarı benzeri çizimler yapmayı denemiş ve birçok başarısız olmuştu. Hatta Leonardo’nun kendisi bile, çizimi dengeli hale getirebilmek için metindeki kimi noktaları düzeltmek zorunda kalmıştı.
Geometrik sır nihayet çözüldü: Bonwill Üçgeni
Yüzyıllardır tartışılan bu çizimin gerisindeki geometrik sır, nihayet farklı bir bakış açısıyla tekrar ele alındı. Bu sefer tahlil, bir sanat tarihçisinden değil, bir diş tabibinden geldi. Rory Mac Sweeney, çizimin yanındaki Leonardo notlarında karşılığın aslında açıkça yazıldığını lakin kimsenin bunu hakikat yorumlayamadığını söylüyor.
Da Vinci, karakteristik el yazısıyla şu ifadeyi kullanmıştı: “Eğer bacaklarını, baş yüksekliğinin on dörtte biri kadar aşağıya açarsan ve ellerini baş hizasına kaldırırsan, uzuvların merkezi göbek olur ve bacakların ortasındaki alan eşkenar bir üçgen oluşturur.”
Mac Sweeney’ye nazaran bu eşkenar üçgen, diş hekimliği dünyasında epey tanıdık bir yapıyı işaret ediyor: Bonwill Üçgeni. 19. yüzyılda diş tabibi William Bonwill, alt çene işlevinin en verimli halde çalıştığı noktaların, her iki çene eklemiyle alt orta ön dişler ortasında bir eşkenar üçgen oluşturduğunu keşfetmişti. Bu yapı, yalnızca bir anatomik detay değil; bugün kullanılan birçok dental aygıt da bu oranlara nazaran tasarlanıyor.
Mac Sweeney, bu üçgenin iki boyutlu düzlemle hudutlu kalmadığını, üç boyutlu bir biçime – bir tetrahedrona – dönüştüğünü, bu yapının zirve noktasının da alnın ortasında yer alan glabella noktasına uzandığını söylüyor. Böylelikle hem statik anatomi (kemik yapısı) hem de dinamik hareket (çene fonksiyonu) bu geometrik düzenle mana kazanıyor. Dahası, bu yapının oranı yaklaşık 1,63 ve Leonardo’nun çiziminde kullandığı 1,64 oranıyla neredeyse birebir örtüşüyor.
Sweeney’nin aktardığına nazaran bu oran sırf alt çenede değil, kafatasının genelinde de gözlemleniyor. 100 insan kafatası üzerinde yapılan bir çalışmada, nasion noktasından inion noktasına kadar olan kavisli uzaklık ile bregma ile inion ortasındaki öteki bir ölçüm karşılaştırıldığında 1,64 ± 0,04’lük sabit bir oran bulundu. Bu oran, yalnızca beşere has ve ülkü kafatası oranlarını tanımlıyor.
Elbette, Leonardo da Vinci’nin bu yapıyı Bonwill Üçgeni üzere tariflerle bildiğini söylemek mümkün değil. Lakin insan vücuduna duyduğu derin ilgi ve anatomiye olan saplantılı yaklaşımı göz önüne alındığında, bu geometrik bağlantıyı sezgisel ya da deneysel yollarla fark etmiş olması hayli mümkün. Da Vinci’nin defterleri, çağdaş anatomiyle şaşırtan derecede örtüşen ayrıntılı çizimlerle doluydu ve onun, tabiattaki estetik ile matematiğin ayrılmaz bir bütün olduğunu düşündüğü biliniyor.
