Arkeologlar, yüzlerce hatta binlerce yıl öncesine ilişkin insan kalıntılarını ortaya çıkardıklarında, bu bireylerin kim olduğunu anlamak için birinci adımı çoklukla kemik yapısına bakarak atıyor. Temel maksat, kemikler üzerinden kişinin biyolojik olarak erkek mi yoksa bayan mı olduğunu belirlemeye çalışmak. Pekala, bilim insanları bir iskeletin cinsiyetini hangi usullerle anlıyor ve bu varsayımlar ne kadar hakikat?

Boston Üniversitesi’nden biyolojik antropolog Sean Tallman, genel olarak cinsiyetler ortasındaki hal ve boyut farklılıklarına baktıklarını söylüyor, lakin kullandıkları hiçbir tekniğin %100 doğruluk sağlamadığını vurguluyor.

Arkeologlar ekseriyetle uyluk kemiği (femur) ve kaval kemiği (tibia) üzere uzun kemikleri ölçüyor ve bu bilgileri istatistiksel yollarla birleştirerek kişinin cinsiyetini iddia etmeye çalışıyor. Batı Carolina Üniversitesi’nden Kaleigh Best, ortalama olarak erkeklerin bayanlardan yaklaşık %15 daha büyük olduğunu belirtiyor. Lakin beslenme, genetik, hastalık ve etraf üzere birçok değişken beden boyutunu etkilediği için, birebir cinsiyetten bireyler ortasında bile büyük farklılıklar oluşabiliyor.

Çoğu ölçüm tabanlı teknik, erkeklerin daha iri ve uzun olduğu varsayımına dayanıyor ve bu iddialar %80 ila %90 oranında yanlışsız çıkıyor.

Ancak iskeletin pelvis bölgesi uygun korunmuşsa, durum değişiyor. Pelvisin makul özelliklerine bakmak, bacak kemiklerini ölçmekten çok daha gerçek bir formül. Antropologların 1960’larda geliştirdiği Fenice yöntemi, pelvisin ön kısmındaki kasık kemiğinin halindeki farklılıkları inceliyor. Örneğin, daha uzun bir kasık kemiği erkeğe, daha geniş bir kasık kemiği ise bayana ilişkin olma mümkünlüğü daha yüksek oluyor. Âlâ eğitimli bir arkeolog, bu sistemle bir iskeletin cinsiyetini yaklaşık %95 doğrulukla iddia edebiliyor.

DNA tahliliyle kromozomal doğruluk

En yüksek doğruluk oranına ulaşan formül ise antik DNA tahlili. Bilim insanları, diş minesi üretimiyle ilgili bir genin cinsiyete bağlı varyantını inceleyerek kromozomal cinsiyet varsayımı yapıyor. Bu teknik, artık arkeolojik iskeletlerde bile yaklaşık %99 doğruluk oranına ulaşıyor. Lakin DNA vakitle bozulduğu için, her iskelet bu halde tahlil edilemiyor.

Bu yüksek doğruluk oranlarına karşın, pek çok arkeolog yalnızca kemiklere dayanarak bir kişinin erkek mi yoksa bayan mı olduğunu söylemenin, kromozomlar, hormonlar ve gametler ortasındaki karmaşık etkileşimin bir sonucu olan biyolojik cinsiyetin öbür taraflarını gözden kaçırabileceğini belirtiyor. Üstelik bu iddia, bir kişinin öz kimliğini, toplumsal rollerini ve kültürel baskılarını yansıtan kültürel bir yapı olan toplumsal cinsiyeti hiç kapsamıyor.

Central Florida Üniversitesi’nden Donovan Adams, “Cinsiyet ikili değildir, fakat bimodal olabilir” diyor. Bu tabir, cinsiyet özelliklerinin bir grafikte erkek ve bayan için iki başka “tepecik” oluşturduğu manasına gelse de, ortadaki iki küme ortasındaki örtüşme interseks olarak tanımlanan bireyleri temsil ediyor. Maryland Üniversitesi’nden Virginia Estabrook, nüfusun yaklaşık %1.7’sinin bir tıp interseks olduğunu, yani her 50 şahıstan birinin bu durumla doğduğunu belirtiyor.

Tarihten bir örnek: General Pulaski’nin gizemi

Estabrook, 1779’da savaşta ölen Bağımsızlık Savaşı kahramanı Casimir Pulaski‘nin iskeletini incelediğinde farklı bir durumla karşılaştı. Tarihi kayıtlar Pulaski’nin hayatını bir erkek olarak yaşadığını gösterirken, iskeletinde bayan tipi büyüme ve gelişmeye daha mahsus birtakım kemiksel özellikler gözlemlendi. Mümkün bir açıklama, Pulaski’nin Konjenital Adrenal Hiperplazi (CAH) üzere bir interseks duruma sahip olması olabilir.

Estabrook, arkeolojide iskeletlerin kim olduğunu bilmediğimiz için bu çeşit durumların ekseriyetle tespit edilemediğini söylüyor.

Antik bir kişinin kimliğini anlamak, yalnızca biyolojik cinsiyet iddiasının sınırlamaları nedeniyle değil, tıpkı vakitte toplumsal cinsiyet değişkenliği nedeniyle de zorlaşıyor. Bir kişinin kimliğinin birçok tarafı doğuştan gelmiyor; hayat uzunluğu sergilenen davranışlar ve hayat tecrübeleri kemiklerde izler bırakıyor. Örneğin, tahıl öğütmek için daima diz çöken birinin kemik yapısı değişebilir ve bu izler, arkeologların yorumlarını yanıltabiliyor.

Bu karmaşıklık, arkeologların bazen yanılgılı yorumlar yapmasına neden oldu. Örneğin, Pompeii’de bir anne ve çocuğu olduğu sanılan kalıntıların DNA tahliliyle bir erkek ve akraba olmayan bir çocuk olduğu anlaşıldı. 2019’da ise silahlarla dolu bir Viking mezarının iskeletinin kromozomal olarak erkek değil, bayan olduğu tespit edildi.

Gelecek araştırmaların önemi

Tallman, “Kendimizi bu ikili sistemden ayırmak hakikaten zor” diyor ve bayanlarla erkekler ortasında çok fazla örtüşme olduğunu tekrarlıyor. Estabrook da, biyolojik cinsiyete kesin ve net bir hudut çizgisi çekmeye çalıştığımız her durumda, bu sonların dışında kalan insanların her vakit var olduğunu belirtiyor.

Arkeologların interseks durumlar hakkında hala kâfi bilgiye sahip olmaması büyük bir sorun. Bu çeşit araştırmalar için federal fonların eksikliği, iskelet kalıntılarından davranış ve biyolojiyi yorumlamak için gereken daha nüanslı bakış açılarını sınırlayabilir.

Best, bilimsel gelişmeler sayesinde cinsiyetin sonlu istikametlerini belirlemenin daha kolay hale geldiğini, fakat bir kişinin kimliğini iskeletinden belirlemenin, aslında bir vakitler düşündüğümüzden çok daha karmaşık bir mevzu olduğunu vurguluyor.