Hikaye ve sinemalarda sıkça rastlanan bir sahne vardır: Bir karakter vefatla burun buruna geldiğinde ya da son nefesini verirken, hayatının bir sinema şeridi üzere gözlerinin önünden geçtiği anlatılır. Bu, uzun vakittir bir kurgu klişesi olarak görülse de, son periyotta yaşanan ve kaydedilen kimi olaylar, bu olayın gerisinde gerçek bir bilimsel temel olabileceğini gösteriyor.
Neredeyse boğulan bir bayanın ve güçlü bir beyin ameliyatı geçiren bir adamın anıları, bu gizemli fenomene ışık tutan iki çarpıcı örnek.
Yaş ilerledikçe yahut önemli bir tehlikeyle karşılaşıldığında, mevt ve öldükten sonra şuurumuzun akıbeti üzere mevzular zihnimizi meşgul etmeye başlar. Ancak mevtten çabucak evvel yaşanan bu “hayatın canlanması” olayının bilimsel bir açıklaması olabilir.
Ölümün eşiğinden dönenlerin de emsal yaşam-anı olaylarını deneyimlediğini göz önüne aldığımızda, bu canlanmaya neyin sebep olduğu, ya da biyolojik mi yoksa ruhsal bir olay mı olduğu tam olarak anlaşılamadı.
87 yaşındaki adamın son anları
Epilepsi hastası 87 yaşındaki bir adam, kafatasındaki kanama nedeniyle acil servise kaldırılmıştı. Sıhhat işçisi, rutin olarak bir EEG beyin taraması yaparken, adam hayatını kaybetti. Bu trajik olay, bilim beşerlerine ölmekte olan bir beyin aktivitesine eşsiz bir pencere açtı.
Frontiers in Aging Neuroscience mecmuasında ayrıntılıca anlatılan bu hadisede, sıhhat grubu şok edici bir şey gördü. Adamın vefatından 30 saniye evvel ve 30 saniye sonra beyin dalgalarında büyük bir dalgalanma yaşanmıştı. Bu dalgalanma, beynin anılar, hayal görme ve konsantrasyon ile ilgili kısımlarıyla ilişkiliydi.
Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri’nde yayımlanan öteki bir makale ise, vefattan sonra beyin aktivitesinde dalgalanmalar yaşanan farklı ve ilgi alımlı bir durumu inceledi. Ömür takviye ünitesinden çıkarılan dört hastadan ikisi, 87 yaşındaki adamınkine benzeri bir beyin aktivitesi gösterdi. Hastaların yarısının bu tecrübesi yaşaması, bilim insanlarını hayrete düşürdü. Neden kimilerinin deneyimlediği, kimilerininse yaşamadığı sorusu hala cevap bekliyor.
Görünüşe nazaran, tüm hayatınızın zihninizden akıp gitmesi için kalıcı olarak ölmeniz gerekmiyor. 21 yaşında Kuzey Carolina açıklarında yüzerken neredeyse boğulan bir bayan, o anlarda hayatının tüm anılarını net bir biçimde gördüğünü açıklamıştı. Misal formda, problemli bir beyin ameliyatının ortasında olan bir adam da, tüm hayatının zihninden süratle geçtiğini söz etmişti.
Hayatımız neden gözümüzün önünden geçiyor?
Bu garip olguya dair masanın üzerinde çeşitli teoriler var. Bunlardan birincisi, biyolojik kaos teorisi. Bu teori, oksijen eksikliğinin beynimizdeki kaotik nöron aktivitesini tetiklediğini ve beynin bunu bir halde anılara dönüştürdüğünü öne sürüyor.
Bir başka teori ise duygusal irtibat teorisi. Biyolojiye dayanan bu teori, son derece duygusal anıların, hisleri işleyen amigdala üzere beyin merkezleriyle kontaklı olduğunu savunuyor. Vefat üzere yüksek gerilimli anlarda, beynin bu bölgeleri çok etkin hale geliyor ve tesadüfen anılar da bu aktiviteye dahil oluyor.
Psikolojik beklenti teorisi ise, daha ruhsal bir yaklaşıma işaret ediyor. Buna nazaran kurgusal öykülerden etkilenerek hayatımızın gözlerimizin önünden akıp gitmesini beklediğimiz için, beynimizin bu türlü bir durumda bu beklentiyi gerçeğe dönüştürdüğünü söylüyor.
Spiritüel görüş de ortaya atılan teoriler ortasında. Bu teori daha spiritüel bir bakış açısı benimsiyor ve bu tıp tecrübelerin bir tıp ahiret onayı ya da manevî geçiş olduğunu düşünüyor.
Ölüm, çoğumuzun yaşlanana, hastalanana ya da tehlikeli bir durumla karşılaşana kadar aklına getirmediği bir gerçek. Bazen hazırlık için vaktimiz olurken, bazen de hayatı tehdit eden bir durum bizi ansızın hazırlıksız yakalıyor. Bu türlü bir şey olduğunda, hakikaten kendi hayatımız gözlerimizin önünden bir sinema üzere akacak mı? Bunu yalnızca vakit gösterecek ve tahminen de bu ilgi cazibeli olaylar üzerine yapılacak bilimsel araştırmalar bu büyük gizemi aydınlatmaya yardım edecek.
