Nükleer gücün doğuş kıssası, tek bir dahinin “buldum” dediği o meşhur anlardan birine dayanmıyor. Tersine bu süreç, nesiller uzunluğu süren, sonları aşan ve içinde hem büyük umutları hem de karanlık hırsları barındıran devasa bir yapbozun modüllerini birleştirmeye benziyor.
Farklı ülkelerden, farklı siyasi sistemlerden gelen bilim insanları ve mühendisler, nükleer enerjiyi bazen teorik merakla bazen de savaşın soğuk baskısı altında, deneme yanılma yoluyla adım adım inşa etti. Bugün nükleer güç dediğimiz şey aslında tek bir icat değil, atomun içinde saklanan gücün nasıl hür bırakılacağını ve daha da değerlisi nasıl dizginleneceğini gösteren bir keşifler zincirinin eseri olarak karşımıza çıkıyor.
Nükleer gücün bahtını asıl belirleyen dönüm noktası, laboratuvarlardan fazla savaş meydanları oldu. İlk denetimli nükleer fisyon reaksiyonu, elektrik üretmek için değil, İkinci Dünya Savaşı’nın gidişatını değiştirecek olan meşhur Manhattan Projesi kapsamında gerçekleşti. Bilimin seyrini savaş ve siyasetin belirlemesiyle birlikte, insanlığın bu yeni kaynağı denetim etme isteği çok daha sert bir yola girdi. Birinci atom bombaları bu hırsın bir sonucu olarak doğdu. Bugün uçak gemilerini ve denizaltılarını çalıştıran bu muazzam güç, askeri emelli araştırmalar olmasaydı tahminen de sivil hayata hiçbir vakit uyarlanamayacaktı.
Fisyonun keşfi ve “nükleer çağın babası”
1930’lu yılların sonuna gelindiğinde bilim dünyası, bir atomun çekirdeğinin bölünebileceğini ve bu esnada devasa bir güç açığa çıkacağını fark etti. Bu, sınırsız güç arayışında bir milat olsa da tek başına kâfi değildi ve açığa çıkan gücün hasat edilip elektriğe dönüştürülmesi için şimdi “zincirleme reaksiyon” kavramı kanıtlanmamıştı. Bu kritik eşiği 1942 yılında Nobel ödüllü fizikçi Enrico Fermi aştı. Bugün “Nükleer Çağın Babası” olarak anılan Fermi, “Chicago Pile-1” ismini verdiği birinci reaktörüyle denetimli zincirleme tepkisi gerçekleştirmeyi başardı. Fakat bu birinci reaktör büsbütün deneyseldi ve neredeyse hiç güç üretmiyordu.
Fisyon ısısını muteber bir elektrik kaynağına dönüştürmek; metalurjiden kimyaya, makine mühendisliğinden fiziğe kadar pek çok alandaki uzmanın ortak çabasını gerektiren bir mühendislik sınavı haline geldi. Reaktör tasarımı, uranyum zenginleştirme ve soğutma sistemleri üzere karmaşık sıkıntılar fakat bu disiplinlerin bir ortaya gelmesiyle çözüldü. Savaş bittikten sonra, 1945 yılında Hiroşima ve Nagazaki üzerinde patlayan bombaların yıkıcı gücüyle tanınan atomun yalnızca bir silah değil, tıpkı vakitte sonsuz bir güç kaynağı da olabileceği acı bir yolla gösterdi. Amerika Birleşik Devletleri Atom Gücü Komisyonu’nun kurulmasıyla birlikte bu teknoloji askeri ellerden sivil idareye geçti ve nükleer güç santralleri devranı resmen başladı.
Bugün nükleer güç büyük oranda sivil gayelerle, barışçıl bir halde kullanılıyor olsa da kökenlerindeki o jeopolitik çekişmenin izlerini hala taşıyor. Şayet savaşın yarattığı o çok baskı ve global hakimiyet yarışı olmasaydı, reaktör bilimi muhtemelen çok daha yavaş, fakat muhtemelen çok daha az insan hayatının kaybıyla gelişecekti. Bu manada nükleer güç, varlığını biraz da geçmişteki çatışmalara borçlu denebilir ve bu miras, günümüzdeki güvenlik ve denetim tartışmalarında yankılanmaya devam ediyor.
