Takvimler 5 Şubat 1971’i gösterdiğinde, Apollo 14 modülü Ay yüzeyine iniş yapıyordu. Alan Shepard ve Edgar Mitchell Ay tozları üzerinde tarihin en farklı golf denemelerinden birini gerçekleştirirken, yörüngede onları bekleyen Stuart Roosa’nın yanında çok daha sessiz bir deney vardı. Eski bir orman itfaiyecisi olan Roosa, yanında binlerce ağaç tohumunu Ay yörüngesine taşımıştı. “Ay Ağaçları” olarak bilinen bu proje, bilim tarihinin en ilham verici ancak bir o kadar da karmaşık öykülerinden birine dönüştü.
Bu seyahat aslında NASA ve ABD Orman Servisi’nin ortak bir teşebbüsüydü. Roosa’nın metal bir kutu içinde taşıdığı 2.000’den fazla tohum, çam, sekoya ve çınar üzere beş farklı ağaç çeşidinden seçilmişti. Gaye epey kolaydı: Ay’ın etrafını 34 defa turlayan bu tohumlar Dünya’ya dönecek, burada çimlendirilecek ve sıradan tohumlarla ortalarında bir fark olup olmadığı gözlemlenecekti. Lakin daha tohumlar yere iner inmez işler karıştı. Dezenfeksiyon süreçleri sırasında tohum çantaları patlayınca binlerce Ay yolcusu tohum vakumlu odaya saçıldı. Bilim insanları o an tohumların canlılığını yitirdiğini düşündü lakin tabiat şaşırtan bir direnç gösterdi. Birçoğu sağlıklı bir formda filizlenmeyi başardı.
Kayıp mirasın peşinde: Nerede bu ağaçlar?
1975 ve 1976 yıllarında, muvaffakiyetle büyütülen yaklaşık 450 fidan ABD’nin dört bir yanına ve Dünya’nın farklı köşelerine dağıtıldı. Beyaz Saray’dan Japonya’ya, Brezilya’dan İsviçre’ye kadar pek çok yere dikilen bu ağaçlar, o devir insanlığın uzay muvaffakiyetinin canlı sembolleri olarak görülüyordu. Hatta dönemin ABD başkanı Gerald Ford, bu ağaçların Amerikan azminin ve bilimsel zaferin bir simgesi olduğunu belirten telgraflar gönderdi. Lakin vakit geçtikçe bu yaşayan anıtların birçoğunun izi kaybedildi. Birçoğunun yanına “Ay’dan geldiğine” dair bir tabela konulmadığı için, beşerler önünden geçip gittikleri koca çınarların aslında uzay yolcusu olduğunu hiç fark etmedi.
1996 yılında bir NASA bilim insanı bu ağaçların peşine düştüğünde, sadece 110 adedinin yerini tespit edebildi. Geriye kalanlar ise ya bakımsızlıktan kurumuş ya da kentleşme içinde kimliği meçhul ağaçlar haline gelmişti. Yapılan incelemeler, Ay’ın yörüngesinde dönmenin ağaçların genetiğinde yahut büyüme suratında kayda paha bir fark yaratmadığını gösterdi. Yani bu ağaçlar, Dünya’daki kardeşlerinden farksız görünüyor. Yeniden de bu durum, projenin bedelini azaltmadı, bilakis uzay mirasını tabiatla birleştirmenin romantik bir yolu haline geldi.
Neyse ki günümüzde “Ay Ağaçları” geleneği küllerinden doğuyor. Artemis programı kapsamında 2022 yılında binlerce tohum tekrar Ay’ın etrafına gönderildi. NASA, bu defa işi daha sıkı tutuyor ve her bir fidanın nerede büyüdüğünü dijital haritalarla takip ediyor. Okul bahçelerine dikilen yeni kuşak Ay ağaçları, öğrencilerin uzaya ve bilime olan merakını canlı tutmaya devam ediyor.
Eğer bir gün yolunuz eski bir parktaki devasa bir çama düşerse ve üzerinde hiçbir işaret yoksa, onun aslında Ay’ın etrafında 34 tıp atmış meşhur tohumlardan biri olabileceğini aklınızdan çıkarmayın. Hatta NASA, hala kayıp Apollo ağaçlarının yerini bilenlerden haber bekliyor.
