İnsan yüzüne baktığımızda tahminen de en çok dikkat çeken, karakterimizi belirleyen ancak aslında en gizemli olan bölgelerden biri çenemiz. Jay Leno’dan meşhur çizgi sinema karakterlerine kadar birçok figürle özdeşleşen bu çıkıntılı yapı, aslında bizi gezegendeki başka tüm canlılardan ayıran en temel özelliklerden biri.

Şaşırtıcı gelebilir lakin tabiatta bizden diğer hiçbir hayvanda, hatta en yakın akrabalarımız olan Neandertallerde yahut büyük maymunlarda bile böyle bir çene yapısı bulunmuyor. Pekala, neden yalnızca bizde var? Yapılan yeni bir araştırma, bu sorunun yanıtını epey değişik bir yere bağladı: Çenemiz aslında hiçbir işe yaramıyor.

Bilim beşerlerine nazaran çene, direkt bir gereksinim doğrultusunda değil, büsbütün bir “evrimsel kaza” sonucu ortaya çıktı. Buffalo Üniversitesi Antropoloji Bölümü’nden Dr. Noreen von Cramon-Taubadel ve takımının yürüttüğü çalışma, bu kemik çıkıntısının mimarideki iki kemer ortasındaki boşluğa benzediğini gösteriyor. Nasıl ki bir binada kemerler inşa edilirken ortalarda kaçınılmaz boşluklar oluşuyorsa, insan kafatası evrilirken de çene kemiğimizin ucunda bu fonksiyonsuz kesim bir yan eser olarak barizleşti.

Beynimiz büyüdü, çenemiz hal değiştirdi

İnsanoğlunun bu eşsiz yüz sınırına nasıl sahip olduğunu anlamak için evrimsel sürecimizi bir sinema şeridi üzere geri sarmak gerekiyor. Araştırmacılar, çenenin ortaya çıkışını iki ana değişime bağlıyor: Beynimizin büyümesi ve dişlerimizin küçülmesi. Teoriye nazaran insan tipi iki ayak üzerine kalkıp dik yürümeye başladıkça ve zekası geliştikçe kafatasının açısı değişti. Birebir vakitte beslenme alışkanlıklarımızın farklılaşmasıyla birlikte yüzümüzün alt kısmı küçüldü ve dişlerimiz daha narin bir yapıya büründü.

Bu değişimler yaşanırken kafatası ve çene kemiği ortasındaki açı o denli bir noktaya geldi ki, alt çenenin ucunda boş kalan küçük alan bir kemik çıkıntısı haline dönüştü. Yani tabiat, bizi daha zeki ve daha narin yüzlü bir canlıya dönüştürürken, bu sürecin bir yan tesiri olarak yüzümüze bu çıkıntıyı ekledi. Yapılan tahliller, çenenin çiğneme gücünü artırmak yahut çene kemiğine takviye olmak üzere hayatta kalmaya yardımcı bir misyonu olmadığını da katılaştırdı.

Kısacası çene, tabiatın bize “seçilim” yoluyla armağan ettiği bir araç değil, öbür hayati kesimlerimiz yerli yerine otururken ortaya çıkan bir boşluk doldurucu olabilir. Kendi başına bir fonksiyonu olmasa da, bugünkü akıllı ve şık yapımıza ulaşmamızın sessiz bir şahidi olarak yüzümüzde durmaya devam ediyor. Bu yüzden tahminen de bir işe yaramasa bile, bu eşsiz evrimsel mirasımızı gururla taşımak gerekiyor.