Güneş sisteminde, üzerinde yaşadığımız Dünya üzere hareketli tektonik plakalara sahip diğer bir gezegen yok. Lakin bu durum, komşularımızın büsbütün sessiz ve hareketsiz olduğu manasına gelmiyor. Bilim dünyası, Apollo misyonlarından bu yana Ay’da sarsıntılar yaşandığını biliyordu. Son on beş yıldır ise daha farklı bir gerçekle yüzleşiyoruz: Ay yavaş yavaş küçülüyor.
Yapılan ölçümler, uydumuzun son 200 milyon yılda çapından yaklaşık 50 metre kaybettiğini gösteriyor. Artık ise bu süreci doğrulayan ve Ay’ın jeolojik yapısındaki değişimi tüm çıplaklığıyla kanıtlayan yeni datalar gün yüzüne çıktı.
Milyarlarca yıl evvel çok daha hareketli bir kalbe sahip olan Ay, vakit geçtikçe içten dışa gerçek soğumaya başladı. Bu soğuma süreciyle birlikte iç katmanlar büzüldükçe, Ay’ın dış kabuğu bu baskıya dayanamayıp çatlıyor. Tıpkı kuruyan bir üzüm adedinin buruşması üzere, Ay’ın yüzeyinde de devasa kırışıklıklar meydana geliyor. Bilim insanları, uydumuzun “yaylalar” olarak bilinen açık renkli dağlık bölgelerinde bu büzülmeye bağlı büyük fay uçurumları tespit etmişti. Lakin yeni müşahedeler, bu hareketliliğin yalnızca dağlarla hudutlu kalmadığını, “deniz” ismi verilen koyu renkli düzlüklerin de çatlamaya başladığını kanıtladı.
Karanlık düzlüklerdeki saklı sarsıntı izleri
Jeologlar için yeni bir yol haritası niteliği taşıyan son çalışma, Ay düzlüklerinde binlerce küçük sırtın varlığını ortaya koydu. Araştırmacılar, daha evvel bilinmeyen 1.114 yeni küçük deniz sırtı keşfederek toplam sayıyı 2.634’e çıkardı. Enteresan olan ise bu sırtların, dağlık bölgelerdeki faylarla çabucak hemen tıpkı yaşta olması. Hatta arazi düzlükten dağlık alana geçerken bu iki yapının birbirine bağlandığı görülüyor. Bu durum, küçülme sürecinin yalnızca belli noktaları değil, tüm Ay küresini tesiri altına aldığını netleştiriyor.
Gezegen Araştırmaları Merkezi’ndeki uzmanlara nazaran bu keşif, Ay’ın “yaşayan” ve dinamik bir yapıya sahip olduğu tablosunu tamamlıyor. Apollo periyodunda yalnızca kısıtlı bölgelerde gözlemlenen jeolojik hareketliliğin aslında her yere yayıldığı artık tescillendi. Bu bilgiler yalnızca akademik bir merakı gidermiyor; Ay’ın iç yapısını ve gelecekteki sarsıntıların şiddetini anlamamızı sağlıyor.
Artemis Programı üzere beşerli vazifeler için bu bilgiler hayati bir ehemmiyete sahip. Ay’daki zelzele risklerini yanlışsız tahlil etmek, oraya gidecek astronotların güvenliği ve kurulacak üslerin dayanıklılığı için belirleyici bir faktör haline geldi.
