Güneş Sistemi’nde yıldırım artık yalnızca Dünya’ya mahsus bir tabiat olayı değil. Bilim insanları daha evvel Jüpiter, Satürn ve Neptün atmosferlerinde de şimşeklerin çaktığını ortaya koymuştu. Artık ise gözler Mars’a çevrilmiş durumda. NASA’ya ilişkin iki farklı uzay aracı, Mars’ta yıldırıma işaret eden hayli farklı sinyaller tespit etti. Bu araçlardan biri yörüngedeki MAVEN, oburu ise yüzeyde vazife yapan Perseverance keşif aracı.
Ancak Kızıl Gezegen’de yıldırımı direkt gözlemlemek, Dünya’dakine kıyasla çok daha sıkıntı. Dünya’da yıldırımlar kalın atmosfer ve güçlü manyetik alan sayesinde gökyüzünü yaran dramatik elektrik boşalmaları formunda ortaya çıkıyor. Mars’ta ise atmosfer son derece ince ve manyetik alan sadece zayıf ve kesimli bölgeler halinde mevcut. Bilim beşerlerine nazaran burada oluşabilecek yıldırım, gökyüzünü aydınlatan dev elektrik yayları yerine, elektrostatik olarak yüklenmiş tozların oluşturduğu daha sönük elektrik parlamalarına benziyor olabilir.
Çek Cumhuriyeti Bilimler Akademisi’nden uzay fizikçisi Ondřej Santolík, bunun Dünya’daki klasik yıldırımdan farklı görüneceğini belirtiyor. Ona nazaran temel fizikî prensip birebir olsa da Mars’taki yıldırımın nasıl göründüğüne dair şimdi bir manzara bulunmuyor.
MAVEN bilgilerinde “Islık” sinyali
27 Şubat’ta Science Advances mecmuasında yayımlanan yeni araştırma, Haziran 2015’te gerçekleştiği düşünülen muhtemel bir Mars yıldırımının izini ortaya koyuyor. Bu iz, NASA’nın Mars Atmosphere and Volatile Evolution vazifesi kapsamında toplanan datalarda tespit edildi.
MAVEN bir yörünge aracı olduğu için Mars’a uzaktan bakıyor. Santolík ve grubu, çalışmalarında “whistler” ismi verilen bir radyo fenomeninin peşine düştü. Yıldırım çarptığında etrafındaki hava ısınıp iyonize oluyor. Bu iyonize ortam doğal bir anten üzere davranarak yıldırım kaynaklı radyo dalgalarını atmosfer dışına kadar taşıyabiliyor. Alıcılar tarafından kaydedildiğinde bu dalgalar ıslık gibisi bir ses oluşturuyor. Bu nedenle “whistler” olarak isimlendiriliyor.
Araştırma grubu, Mars kaynaklı muhtemel whistler sinyallerini bulabilmek için 108 bin 418 farklı MAVEN imgesini tek tek inceledi. Santolík’e nazaran bu süreç otomatik sistemlerle yürütülemeyecek kadar karmaşıktı; bilgilerdeki gürültü nedeniyle insan gözüyle denetim kuraldı.
Sonuç şaşırtıcıydı: Takım sadece tek bir aday sinyal bulabildi. Santolík, bu tek kaydın bile son derece şaşırtan olduğunu vurguluyor. Araştırmacılar, bu müşahedenin sahiden yıldırıma uyup uymadığını doğrulamak için bir yıl boyunca tahlil yaptı. Lakin gelecekte emsal bilgilerin elde edilip edilemeyeceği belirsizliğini koruyor. NASA yaklaşık üç aydır MAVEN ile irtibat kuramıyor.
Perseverance mikrofonu toz fırtınalarını dinledi
Öte yandan Perseverance’ın topladığı bilgilere dayanan öbür bir çalışma da Mars’taki elektriksel aktiviteye dair farklı çeşitte deliller sundu. Rover üzerindeki mikrofon tarafından kaydedilen bilgilerde, toz fırtınaları sırasında oluşan küçük elektrik boşalmalarına ilişkin onlarca çıtırtı sesi tespit edildi.
Bu iki bulgu birbiriyle çelişmiyor fakat tıpkı olayı da temsil etmiyor olabilir. İngiltere’deki Bristol Üniversitesi’nden uzay fizikçisi Karen Aplin’e nazaran bu epeyce makul bir durum. Dünya’da da farklı tıpta elektrik boşalmaları bulunuyor. Örneğin gök gürültülü fırtınalardaki yıldırımlar ile Saint Elmo ateşi olarak bilinen elektriksel parlamalar birbirinden büsbütün farklı tabiat olayları.
Mars’ta yıldırımın varlığını doğrulamak sırf bilimsel merak açısından değerli değil. Her türlü elektrik boşalması uzay teknolojileri için potansiyel risk oluşturabilir. Ayrıyeten yıldırımın, hayatın gelişimine katkı sunabilecek kimyasal tepkileri tetikleyebildiği biliniyor.
Kaçırılan fırsat: Rosalind Franklin görevi
Santolík için elde edilen bu bilgiler heyecan verici olsa da eksik kalmış bir öyküyü de hatırlatıyor. Kendisi, Avrupa Uzay Ajansı liderliğindeki Rosalind Franklin Mars gezgini için geliştirilen özel bir yıldırım dedektörünün üretiminde yer alan grupta bulunuyordu. Bu gezginin Rus imali bir iniş aracıyla 2022’de fırlatılması planlanmıştı.
Ancak Rusya’nın Ukrayna’yı geniş çaplı işgalinin ardından uluslararası iş birliği sonlandırıldı. Bunun üzerine Avrupa Uzay Ajansı kendi iniş aracını geliştirmeye yöneldi ve yeni fırlatma tarihi 2028 olarak belirlendi. İnşa sürecini hızlandırmak ismine platform üzerine ek bilimsel enstrüman yerleştirilmemesi kararı alındı.
Santolík ve grubu geliştirdikleri yıldırım dedektörünü geri aldı. Mevcut planlara nazaran bu aygıtın Mars’a ulaşması artık beklenmiyor. Hasebiyle Kızıl Gezegen’in gizemli elektrik boşalmalarını direkt gözlemleme talihi da şimdilik askıda kalmış durumda. Bilim dünyası için soru net: Mars’ta sahiden yıldırım çakıyor mu? MAVEN ve Perseverance’tan gelen sinyaller, bu sorunun cevabına her zamankinden daha yakın olduğumuzu gösteriyor.
Not: Haber görseli yapay zeka ile oluşturulmuştur.
