Büyüklerimizi dinlediğimizde neredeyse her zaman aynı sözleri duyarız: “Eski müzikler daha başkaydı”, “Nerede o eski dostluklar” ya da “Bizim vaktimizde kapılar bile kilitlenmezdi.” İnsanoğlu, tarih boyunca içinde bulunduğu vakti amansızca eleştirirken geçmişi daima pembe bir sis perdesinin gerisinden izleme eğilimi gösterdi.
Oysa gerçek datalar, hayat kalitesinin ve güvenliğin yıllar içinde pek çok açıdan düzgünleştiğini kanıtlıyor. Pekala, bizi bu “yanıltıcı nostalji”ye iten asıl sebep ne? Macau Üniversitesi’nden sosyolog Ze Hong, yayımladığı yeni çalışmasında bu sorunun peşine düşerek geçmişe duyulan hasretin kültürel ve zihinsel köklerini inceledi.
Araştırma, “altın çağ” fikrinin antik çağlardan günümüze kadar neredeyse her kültürde karşımıza çıktığını gösteriyor. Antik Yunan şairi Hesiodos, binlerce yıl evvel yazdığı yapıtında insanlığın kusursuz bir dünyadan zorluk ve sefalet dolu bir periyoda gerilediğinden sıkıntı yanıyordu. Aztek mitolojisi ise berbat bir ruhun gelişiyle yok olan, bolluk ve rahmet dolu kayıp bir krallıktan bahsediyordu. Hatta orta çağ Avrupa’sında simyacılar, antik bilgeliğin yitirildiğine ve bu yüzden büyünün tesirini kaybettiğine inanıyordu. O devirde bitkisel ilaçların “antik reçetelerden üretildiği” söylenerek pazarlanması, aslında bu esaslı inanç hissinin ticari bir yansımasıydı.
Zihnin oyunu: Neden geçmiş daha hoş geliyor?
Ze Hong bu durumu iki temel ruhsal sistemle açıklıyor. Birincisi, “olumsuzluk önyargısı” olarak biliniyor. Cetlerimiz hayatta kalmak için etraflarındaki tehditlere karşı son derece hassas olmak zorundaydı; zihnimiz hala makûs olaylara odaklanmaya daha yatkın. İkinci sistem ise “hatalı hafıza etkisi” olarak isimlendiriliyor. Beynimiz vakit geçtikçe geçmişteki olumsuz tecrübeleri ya büsbütün siliyor ya da onları daha katlanılabilir, hatta olumlu anılara dönüştürüyor. Günümüzdeki aksiliklere maruz kalırken geçmişi yalnızca hoş modülleriyle hatırlamak, vakitle bir “çöküş” yaşandığı illüzyonunu yaratıyor. Berbat geçen bir tatil bile yıllar geçtikçe zihnimizde “aslında ne kadar eğlenceliydi” halinde bir dönüşüme uğrayabiliyor.
Bu kişisel nostalji, toplumsal ölçekte çok daha tesirli bir güce sahip. Hong, toplumların küme birliğini sağlamak ismine “kahramanca bir ortak geçmişe” hasret duyduğunu ve bu anlatıların çoklukla ideolojik çıkarlar için kullanıldığını belirtiyor. Siyasi önderler, kendilerini “kaybedilen altın çağın kurtarıcısı” yahut “kadim geleneklerin koruyucusu” olarak konumlandırarak güçlerini pekiştirmeye çalışıyor.
Bugün pek çok ülkede siyasetçilerin topluma vaat ettiği o eski görkemli günler, aslında insan psikolojisindeki bu kozmik boşluğa hitap eden, tarihin en eski stratejilerinden biri. Human Nature mecmuasında yayımlanan bu tahlil, altın çağın aslında bir takvim yaprağı değil, zihnimizin yarattığı konforlu bir sığınak olduğunu ortaya koymuş durumda.
