Ayağımızın binlerce kilometre altında, Dünya’nın derinliklerinde hiç durmadan devam eden büyük bir hareketlilik var. Yerkabuğunun çok uzağında, çekirdeğe komşu olan manto katmanında, milyonlarca yıl evvel okyanus tabanından süzülen devasa kaya kütleleri yavaş bir devinim içinde bulunuyor. Bilim insanlarının yeni araştırması, bu kayıp tektonik plakaların Dünya’nın iç yapısını sandığımızdan çok daha derin bir biçimde etkilediğini kanıtladı. Gezegenin derinlikleri, adeta ağır çekimde çalışan bir lav lambası üzere davranıyor.
Dünya dışarıdan bakıldığında durağan ve katı bir kaya küresi üzere görünse de, aslında devasa vakit dilimlerinde biçim değiştiren katmanlı bir yapıya sahip. Yüzeydeki kıtaların kaplumbağa süratiyle kayması bu hareketliliğin en bilinen yüzü olsa da, asıl fırtına yerin yaklaşık 2.900 kilometre altında, mantonun en alt katmanında kopuyor. California ve Arizona Eyalet Üniversitelerinden araştırmacılar, Dünya hacminin büyük kısmını oluşturan bu gizemli bölgeyi mercek altına aldı. Grup, dünya çapındaki 24 farklı data merkezinden gelen 16 milyondan fazla sismogramı tahlil etti. Bu ağır çalışma sonucunda mantonun çekirdekle buluştuğu hududun neredeyse yüzde 75’i haritalandı.
Derinlerdeki sismik dalgalanmalar
Bu devasa bilgi havuzu, bilim dünyasında “sismik anizotropi” olarak bilinen olguyu net bir halde doğruluyor. Bu terim, sismik dalgaların alt mantonun muhakkak bölgelerinden geçerken sürat değiştirmesi demek. Daha evvelki teorik modeller bu durumu öngörse de, yeni çalışma bu dalgalanmaların incelenen alanın üçte ikisinde mevcut olduğunu ortaya koydu. Araştırmanın başyazarı Jonathan Wolf, üst mantodaki hareketlerin yüzeydeki plakaların sürüklenmesiyle açıklanabildiğini belirtiyor. Fakat alt mantodaki bu geniş ölçekli akışın sistemini anlamak, gezegenin evrimine dair orijinal bir kapı açmış durumda.
Elde edilen datalar, sismik sürat değişimlerinin en ağır olduğu yerlerin, okyanus kabuğuna ilişkin ağır modüllerin mantonun derinliklerine battığı noktalarla örtüştüğünü gösteriyor. “Dalan levhalar” olarak isimlendirilen bu devasa kütleler, merkeze yanlışsız indikçe çok basınç ve sıcaklık altında hal değiştiriyor. Etraflarındaki malzemeyi iten bu modüller, sismik desenleri direkt etkileyen bir cins yer değiştirme yaratıyor. Bu süreç, gezegenin iç ısısının üst gerçek yayılmasıyla oluşan doğal akımlara ek olarak, fizikî itme gücünün de derinlikleri şekillendirdiğini kanıtladı.
İnsanoğlunun bugüne kadar yerin altına gerçek kazabildiği en derin aralık sadece 12,26 kilometre. Bu uzaklık devasa bir kürenin üzerindeki ufacık bir çizikten fazlası değil. Dünya’nın iç yapısına dair bildiklerimizin neredeyse tamamı, direkt müşahede yerine uzaktan algılama sistemlerine dayanıyor. Bu yüzden, derinlerdeki süreçlere dair fotoğrafımız hala eksik modüllerle dolu.
Bilim insanları bir gün gezegenin bu en derin katmanındaki akış taraflarını her açıdan aydınlatabilmeyi hayal ediyor. Yeniden de, “The Seismic Record” mecmuasında yayımlanan bu çalışma, bilinmezliğe gerçek atılmış en kapsamlı adımlardan biri.
