Bugün bir asansörü çağırmak ya da kapı zilini çalmak için yaptığımız minik dokunuş, aslında büyük bir zihinsel tembelliğin başlangıç noktası olabilir. Parmak ucumuzla bir tuşa bastığımızda gerçekleşen anlık sonuç, çağdaş dünyayı bir “kara kutu” haline getiren sürecin en somut örneği niteliğinde.
Oysa geçmişte, görünürde bu kadar pak olan “düğmeye basma” hareketi, toplumun entelektüel geleceğini tehdit eden önemli bir ahlaki panik dalgası yaratmıştı. Tarih boyunca insanlık, yeni teknolojilere karşı her vakit kuşkucu yaklaştı. Sokrates’in yazının hafızayı körelteceğine dair telaşları ya da trenlerin suratının insan bedenini parçalayacağı korkusu, bu toplumsal refleksin bilinen örnekleri ortasında yer alıyor.
19. yüzyılın sonunda elektrikli düğmeler yaygınlaşmaya başladığında da benzeri bir korku filizlendi. Beşerler, bir enstrümanın tuşuna bastığında sistemin nasıl çalıştığını gözüyle görebilirken; elektrikli düğmelerin ardındaki bilinmeyen dünya, kullanıcı ile teknoloji ortasına kalın bir perde çekti.
“Bas ve hizmet al” konforunun bedeli
1916 yılında aktivist Dorothy Canfield Fisher, bu durumu bir tehlike ilanıyla dünyaya duyurdu. Fisher’a nazaran, tek bir dokunuşla hizmet alabilmek, insanın o sistemin işleyişine karşı duyduğu sorumluluğu ve merakı yok ediyordu. Çocukların ve toplumun, art plandaki emeği ve mühendisliği anlamadan bu “elektrikli kölelere” güvenmesi, insani inisiyatifin paslanması manasına geliyordu. Bugün çok azımızın bir asansörün halat sistemini yahut televizyon sinyalinin tabiatını biliyor oluşu, Fisher’ın telaşlarında ne kadar haklı olduğunu kanıtlıyor.
İşin enteresan yanı, 19. yüzyılın sonlarında sıradan bir vatandaşın bugüne kıyasla teknolojiye çok daha hakim olmasıydı. Okullarda çocuklara kendi zillerini yapmaları öğretiliyor, mecmualarda metal kesimlerinden düzenek kurma tanımları veriliyordu. Fakat endüstriyel devler, bilginin yerini “zahmetsiz konforun” almasını tercih etti. Kodak’ın “Siz düğmeye basın, gerisini biz hallederiz” sloganı, bu yeni ideolojinin manifestosu haline geldi.
1920’lerde eğitimciler bu teknoloji dalgasını durdurmaya çalışsalar da çağdaş insan bu büyük kolaylığa çoktan teslim olmuştu. Bugün düğmeler her yerde; dünyamızı kolaylaştırıyorlar. Fakat tıpkı vakitte işlerin nasıl yürüdüğüne dair merakımızı sessizce köreltmeye devam ediyorlar.
