Mars’ın kuzey yarımküresindeki geniş bir ovada, bilim dünyasını yarım asırdır meşgul eden gizemli ve karanlık bir leke sessizce hareket ediyor. Birinci defa 1976 yılında NASA’nın Viking sondaları tarafından fotoğraflanan bu devasa leke, sabit durmak yerine sonlarını istikrarlı bir biçimde genişletiyor.
Avrupa Uzay Ajansı’nın Mars Express aracından gelen 2024 yılına ilişkin şimdiki datalar, bu koyu renkli arazinin etraftaki açık tonlu topraklara gerçek yayıldığını tescilledi. Yarım asır evvelki birinci imajlarla bugünkü görüntü kıyaslandığında, kızıl gezegenin yüzeyinde durdurulamaz bir değişimin yaşandığı açık.
Utopia Planitia ismi verilen yaklaşık 3 bin 300 kilometre genişliğindeki dev düzlükte yer alan bu oluşum, aslında bir gölge değil; antik patlamalardan kalan volkanik küllerden oluşuyor. Bazaltik kayaçlarla kaplı olan bu siyah arazi, son 50 yıl içerisinde güney hududunu yaklaşık 320 kilometre daha ileriye taşıdı. Bu da lekenin her yıl ortalama 6,5 kilometre süratle ilerlediği manasına geliyor.
Bilim insanları bu hareketi Mars’ın güçlü rüzgarlarına bağlasa da düzeneğin işleyişi hakkında hala iki farklı teori kelam konusu. Ya kuvvetli fırtınalar bu koyu renkli külleri yeni bölgelere taşıyor, ya da yüzeydeki açık renkli toz katmanı süpürüldükçe alttaki antik volkanik katman gün yüzüne çıkıyor.
Antik okyanusun yatağı: Utopia Planitia
Bu gizemli lekenin konut sahibi olan Utopia Planitia, Mars’ın geçmişine dair en çarpıcı delilleri barındıran bölgelerin başında sayılabilir. 1976’da Viking 2’nin iniş yaptığı bu düzlük, son devirde Çin’in Zhurong keşif aracının çalışmalarıyla yine gündeme oturdu. Çinli araştırmacılar, bölgenin bir vakitler devasa bir okyanusa konut sahipliği yaptığını ve antik bir kıyı şeridinin izlerini saptadıklarını duyurdu. Bölge, yalnızca tozlu rüzgarlarla değil, tıpkı vakitte yerin derinliklerine gizlenmiş devasa buz kütleleriyle de uzay ajanslarının iştahını kabartıyor.
Karanlık leke ilerlemesini sürdürürken, bölgedeki “graben” ismi verilen devasa yer çatlakları gezegenin bir vakitler sahip olduğu tektonik hareketlere ışık tutuyor. Mars’ın bu hareketli yüzeyi, hem gezegenin jeolojik geçmişini anlamak hem de gelecekteki beşerli vazifelerde muhtaçlık duyulacak su kaynaklarını saptamak ismine hayati bir kıymete sahip. Bilim insanları, Utopia Planitia’daki bu “karanlık ilerleyişi” takip ederek kızıl gezegenin dinamik yapısını çözmeye çalışıyor.
