Aynaya bakıp saçını düzeltmek ya da yüzündeki küçük bir ayrıntısı fark etmek, beşerler için sıradan bir alışkanlık olabilir. Lakin bilim beşerlerine nazaran bu davranış, gelişmiş bir zihinsel farkındalığın işareti. Uzun yıllardır kullanılan “ayna testi” de tam olarak bunu ölçüyor: Bir canlının aynadaki imajının kendisine ilişkin olduğunu anlayıp anlayamadığını…
Yıllar boyunca sırf insanlara has sanılan bu hünerin birtakım şempanze, fil ve yunus çeşitlerinde de görüldüğü biliniyordu. Artık ise listeye belugalar da eklenmiş durumda. New York Akvaryumu’nda yapılan dikkat cazibeli bir araştırma, beyaz balinaların sanılandan çok daha gelişmiş bir benlik algısına sahip olabileceğini ortaya koydu.
Araştırmada Wildlife Conservation Society bünyesinde muhafaza altında yaşayan Kathy, Marina, Natasha ve Maris isimli dört beluga müşahede altına alındı. Bilim insanları, havuza iki taraflı özel bir pleksiglas ayna yerleştirdi. Böylelikle balinaların aynadaki imgelerine nasıl reaksiyon verdiği doğal davranışları bozulmadan takip edildi.
İlk müşahedeler bile araştırma takımını şaşırttı. Belugalar, aynanın karşısında sıradan merak davranışlarının ötesine geçen hareketler sergiledi. Kendi etraflarında dönerek karın bölgelerini incelemeleri, yüzgeçlerini farklı açılardan denetim etmeleri ve bedenlerinin olağanda göremeyecekleri kısımlarına odaklanmaları dikkat çekti. Araştırmacılar, bunun aynayı sırf bir obje üzere görmediklerini gösterdiğini düşünüyor.
Aynayı denetim aracı üzere kullandılar
Hunter College’daki bilişsel araştırma laboratuvarından Alex Mildener’a nazaran belugalar, yansımayı yalnızca izlemekle kalmadı. Hareketlerini test eden ve vücutlarını inceleyen bir denetim sistemi üzere davrandılar. Bilhassa Natasha isimli beluganın verdiği reaksiyonlar, deneyin en dikkat cazip kısmıydı.
Araştırmacılar Natasha’nın baş bölgesine, sağ gözü ile kulağı ortasına süreksiz bir işaret yerleştirdi. Natasha aynanın karşısına geçtiğinde alışılmışın dışında davranışlar göstermeye başladı. Sağ tarafını aynaya yaklaştırdı, işaretli bölgeyi tekraren aynaya sürttü ve uzun mühlet kendi yansımasını izledi.
Ama bununla da yetinmedi. Aynanın önünde başını aşağı üst hareket ettirdi, teneffüs deliğinden kabarcıklar çıkardı ve ağzını açıp kapatarak farklı reaksiyonlar verdi. Hatta birinci sefer bir oyuncağı aynanın karşısında kullanarak yansımanın nasıl değiştiğini anlamaya çalıştı. Bilim beşerlerine nazaran bu davranışlar, güçlü bir öz-farkındalık ihtimaline işaret ediyor.
Araştırma sırf küçük bir küme üzerinde gerçekleştirilmiş olsa da uzmanlar sonuçların epey kıymetli olduğunu düşünüyor. Zira bu bulgular, belugaların zihinsel kapasitesine dair bugüne kadar yapılan en dikkat alımlı müşahedelerden biri olarak görülüyor.
Sıradaki gaye ahtapotlar
Bilim grubu, deniz memelilerinin karmaşık iç dünyasını daha yeterli anlamanın muhafaza çalışmalarına da katkı sağlayacağını düşünüyor. İnsan merkezli bakış açısının dışında, aynaya bakıp kendisini tanıyabilen öbür canlıların da bulunması, okyanus hayatına yönelik yaklaşımı değiştirebilir.
Araştırmacılar artık gözlerini öbür çeşitlere çevirmiş durumda. Bir sonraki evrede ahtapotlar üzerinde misal testler yapılması planlanıyor. Maksat, okyanusun derinliklerinde yaşayan canlıların bilişsel hudutlarını daha net ortaya koyabilmek.
