Beton, yaklaşık 1500 derece santigratlık erime noktası sayesinde insan imali en güçlü inşaat materyallerinden biri olarak kabul edilir. Bu yüksek termal direnç, sıcaklığı en fazla 871 dereceye kadar ulaşan erimiş lavlara karşı teorik olarak çok güçlü bir bariyer potansiyeli barındırıyor. Mühendislik dünyasında gerecin bu gücü, tabiatın en büyük yıkım düzeneklerinden biri olan yanardağları denetim altına alma fikrini sıklıkla gündeme getiriyor.
Ancak yanardağların yer altındaki çalışma sistemini incelediğimizde, kraterleri bu güçlü gereçle kapatma fikrinin ölümcül bir hesap yanlışına dönüştüğünü fark ediyoruz. Zira bir volkanın patlama dinamikleri, lavın sıcaklığından çok büsbütün yer kabuğunun altında biriken devasa gaz basıncıyla şekillenir.
Yer altındaki magma katmanı ince ve akışkan bir yapıya sahip olduğunda, içindeki gazlar yüzeye yanlışsız tırmanırken kendilerine basitçe çıkış yolu bulur. Gazların bu biçimde tahliye edilmesi sayesinde lavlar, dağın yamaçlarından etrafa ziyan vermeden sakin bir ritimle süzülür. Bu yavaş ilerleyiş, yerleşim yerlerindeki insanlara bölgeyi inançlı bir biçimde tahliye etmek için ziyadesiyle vakit tanır.
Asıl kitlesel felaketlere yol açan durum ise gazların dışarı sızamadığı, patlamalı volkanik faaliyetler sırasında yaşanır. Magmanın kalın ve yapışkan bir kıvama sahip olması, magma odasındaki gaz birikimini tehlikeli düzeylere ulaştırır. Basınç en sonunda dayanılmaz bir noktaya geldiğinde ise dağ devasa bir patlamayla sarsılır. Bu infilak anında, yamaçlardan aşağı saatte yüzlerce kilometre süratle ilerleyen kızgın kül ve kaya bulutları etrafa yayılır.
Doğal tahliye bacasını kapatmanın şarapnel etkisi
Mühendislik projelerinde bir yanardağın kraterine tonlarca beton dökmek, bu doğal gaz tahliye sistemini büsbütün devre dışı bırakmak manasına geliyor. Dağın doğal bacası milyarlarca dolarlık beton bloklarla tıkandığında, volkanın gaz salarak basıncı düşürme bahtı kalmaz. Bu yanılgılı müdahale, kendi halinde sakin lav akıtan zararsız bir yanardağı bile bir anda çok tehlikeli bir saatli bombaya dönüştürür. Esasen patlama eğilimi yüksek olan etkin bir volkan ise beton tıkacın altında o kadar büyük bir güç depolar ki, infilak anı geldiğinde ortaya çıkan yıkım katlanarak artar.
Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) uzmanları, tarihi St. Helens Dağı patlamasını örnek göstererek bu tehlikeye dikkat çekiyor. Dağların ürettiği o muazzam patlama gücü karşısında dökülen betonlar esirgeyici bir kalkan görevi göremez. Tersine, infilak anında parçalanarak etrafa çok uzak aralıklardan fırlayan ölümcül şarapnel modülleri haline gelir.
Atmosfere yayılan zehirli toz bulutları ve alternatif çözümler
İşin biyolojik boyutu da en az fizikî yıkım kadar büyük bir tehdit içeriyor. Patlamanın şiddetiyle mikroskobik zerreler halinde parçalanan beton tozları atmosfere karışarak devasa bulutlar oluşturur. Bölgedeki binlerce insanın bu tozları soluması, kalıcı akciğer hastalıklarına ve kanser hadiselerine direkt davetiye çıkarır.
Bilim insanları, betonun yanardağlarla olan çabasında çok daha makul ve inançlı bir sistem öneriyor. İtalya’daki Etna Yanardağı patlaması sırasında muvaffakiyetle uygulanan bu prosedürde beton, volkanın ağzını tıkamak için kullanılmıyor. Bunun yerine, dağdan aşağı akan lavların tarafını değiştirmek ve yerleşim yerlerinden uzaklaştırmak hedefiyle devasa bariyerler halinde inşa ediliyor. Tabiatın bu muazzam gücünü büsbütün durdurmak imkansız olsa da en azından bu bariyerler sayesinde durum insan eliyle daha da makus bir noktaya taşınmıyor.
