Günümüzden yaklaşık 20 milyon yıl evvel, Erken Miyosen Devri’nde yaşayan ve bugün jenerasyonu tükenmiş olan “Palaeocastor” isimli antik bir kunduz çeşidi, hayatta kalabilmek için toprağın altına devasa koloniler kuruyordu. Bu canlılar, günümüzdeki çayır köpeklerine benzeyen hayat şekilleriyle öne çıksalar da onları asıl eşsiz kılan şey, yuva yapma marifetleriydi.
Toprağı kazmak için pençelerini değil, hiç durmadan uzayan devasa ön dişlerini kullanıyorlardı. Üstelik bu güçlü dişlerle yerin altına yanlışsız düz bir çizgi yerine, adeta kusursuz bir vida biçiminde sarmal tüneller açıyorlardı. Bilim insanları bu sarmal yapının nem istikrarını koruduğunu, yuvayı tehlikeli yırtıcılardan gizlediğini ya da toprağı dışarı taşımayı kolaylaştırdığını düşünüyor. Fakat bu dahi yer altı tünelleri, milyonlarca yıl sonra bilim dünyasında çok büyük bir kafa karışıklığına yol açtı.
Şeytanın Vidası ve göl teorisinin çöküşü
Takvimler 1891 yılını gösterdiğinde, Amerika Birleşik Devletleri’nin Nebraska eyaletindeki Agate Fosil Yatakları‘nda çalışan emekçiler, toprağın altından insan kolu kalınlığında tuhaf taş yapılar çıkardı. Dev bir fusilli makarnayı andıran bu sarmal fosiller, bölgede hafriyat yapan jeolog ve paleontolog Erwin Hinckley Barbour‘un dikkatini çekti. Taşların kusursuz simetrisinden büyülenen Barbour, Nebraska Üniversitesi’nde dev bir koleksiyon oluşturdu ve 1892 yılında bu yapılara “Daimonelix” yani “Şeytanın Vidası” ismini verdi.
Deneyimli bilim insanı, tünellerin içinde bitki kalıntılarına rastlayınca bu yapıların antik bir bitkinin sarmal kökleri olduğuna inandı. Hatta ince tortul tabakayı ispat göstererek bölgenin eski bir göl tabanı olduğunu, bu yüzden su altında rastgele bir hayvanın yuva yapamayacağını savundu.
Dönemin bir öteki ünlü paleontoloğu Edward Drinker Cope ise bu fikre şiddetle karşı çıkarak yapıların antik bir kemirgene ilişkin yuvalar olduğunu ileri sürdü. Cope’a nazaran fosillerin içindeki bitki kalıntıları, hayvanların yatak yapmak için içeri taşıdığı materyallerden ibaretti. Tartışma uzun yıllar sürdü. Sonunda jeologlar, Agate bölgesindeki kumlu yapının bir göl tabanından değil, rüzgarlarla taşınan çöl tozlarından oluştuğunu kanıtlayarak Barbour’un tezini çürüttü. Buranın kurak bir kara kesimi olduğu katılaşınca, bitki kökü argümanı da zayıfladı.
Yanılgıdan doğan bilimsel miras
Barbour’un birinci keşfinden tam 85 yıl sonra, yani 1977 yılında yapılan kapsamlı araştırmalar bu tarihi tartışmaya son noktayı koydu. Şeytanın Vidası olarak anılan bu sarmal yapıların, aslında antik kunduz Palaeocastor’un dişleriyle oyduğu yuvalar olduğu kesin olarak kanıtlandı. Erwin Hinckley Barbour bitki kökü teorisinde yanılmış olsa bile, onun bu bilimsel merakı ve topladığı devasa koleksiyon sayesinde insanlık tarih öncesine dair muazzam bir bilgiye ulaştı. Bugün Agate Fosil Yatakları’nı ziyaret eden meraklılar, “Daemonelix Yürüyüş Yolu” üzerinde yürürken, milyonlarca yıl evvel dişlerle kazılmış sarmal yuvaları kaya yamaçlarında kendi gözleriyle görebiliyor.
