1950’li yıllarda, dünyanın birinci ticari jet uçağı olan de Havilland Comet peş peşe yaşanan gizemli kazalarla gündemdeydi. Kazaların nedenini çözmeye çalışan Avustralyalı bilim insanı David Warren, devrin şartları için epeyce sıra dışı bir fikir ortaya attı: Uçaklara, hem uçuş şartlarını hem de pilotun yansılarını kaydeden bir aygıt yerleştirilmeliydi. Şimdi 28 yaşındaydı ve Melbourne’deki Havacılık Araştırma Laboratuvarı’nda misyon yapıyordu.
O periyotta önerisi fazla ilgi görmedi. Fakat yıllar içinde bu fikir, çağdaş havacılığın vazgeçilmez bir güvenlik ögesi haline geldi. Bugün “kara kutu” olarak bilinen uçuş kayıt aygıtları, neredeyse her hava aracında bulunuyor ve kaza araştırmalarında kritik bir rol oynuyor.
Peki bu aygıtlar tam olarak ne işe yarıyor? Hangi bilgileri kaydediyor? Hakikaten kazaların nedenlerini aydınlatabilir mi? Gelin, karşılıkları birlikte arayalım…
Adı kara kutu, kendisi turuncu
“Kara kutu” terimi kulağa gizemli gelse de, bu aygıtlar aslında parlak turuncu renkte olur. Nedeni hayli kolay: Muhtemel bir kazadan sonra enkaz alanında daha kolay fark edilmeleri için bu biçimde tasarlanırlar. İsminin “kara kutu” olmasının sebebi ise ekseriyetle iç sistemlerinin sıradan kullanıcılar tarafından anlaşılamamasıyla ilgilidir.
Bir uçuş kayıt sistemi temelde iki ana modülden oluşur: Uçuş data kaydedicisi ve kokpit ses kaydedicisi. Bilgi kaydedici, uçağın irtifası, suratı, motor gücü, flap konumları üzere teknik ayrıntıları toplar. Bu aygıt, çoklukla uçağın art kısmına yerleştirilir; zira kazalarda bu kısmın sağlam kalma mümkünlüğü daha yüksektir.
Kokpit ses kaydedicisi ise pilotlar ortasında geçen konuşmaları, motor seslerini, ihtar sinyallerini ve hatta kokpitteki düğmelere basıldığında çıkan sesleri bile kaydeder. Ekseriyetle kokpitin üst kısmına yerleştirilir ve ortamdaki tüm sesleri mikrofon aracılığıyla toplar.
Ne kadar bilgiyi saklayabiliyorlar?
Modern uçuş kayıt aygıtları, hayli gelişmiş teknolojiye sahip. Kimi modeller, 25 saat boyunca kesintisiz olarak 80’den fazla parametreyi kaydedebilir. İleri düzey aygıtlar ise 1.000’den fazla bilgi noktasını izleyerek, yalnızca bir kazanın değil, rutin bir uçuşun da detaylı kaydını fiyat.
Ses kayıt sistemleri de birebir müddet boyunca kokpitteki tüm sesi arşivleyebilir. Bu kayıtlar sayesinde, soruşturmacılar kazadan çabucak evvel neler yaşandığını daha güzel anlayabilir. Örneğin; bir alarm çaldı mı? Pilotlar hangi kararı aldı? Otomatik pilot ne vakit devreye girdi?
Bu cins bilgiler, bir uçak kazasının arkasındaki nedenleri ortaya çıkarmak ismine çok değerlidir.
Kara kutular, yüksek sıcaklık, darbe, su altı basıncı üzere şiddetli şartlara dayanacak biçimde üretilir. Gövdeleri çoklukla titanyum ya da paslanmaz çelikten yapılır. Aygıtlar ayrıyeten, deniz kazalarında yerini aşikâr edebilecek bir sinyal yayıcı ile donatılır.
Ancak her şartta çalışacaklarına dair bir garanti de yok. Uzun müddetli yangın, derin suya gömülme ya da yüksek süratle çarpma üzere durumlar, kayıtların ziyan görmesine yol açabilir. Ayrıyeten bu aygıtlara sırf uçuş sonrasında erişilebildiği için, kimi durumlarda bilgiye ulaşmak mümkün olmayabilir.
Bu nedenle kimi havacılık firmaları, kara kutudan gerçek vakitli bilgi transferini mümkün kılacak sistemler üzerinde çalışıyor. Böylelikle uçağın son anlarına ilişkin bilgiler yalnızca bir kutuda kalmayacak, anlık olarak iletilebilecek.
Sadece kazalarda değil… Her gün kullanılıyor
Kara kutular sadece kazalardan sonra devreye giren aygıtlar değildir. Uçuş sırasında toplanan bilgiler, havayolları tarafından kalite denetim ve güvenlik tahlillerinde de kullanılır. FAA’nın yürüttüğü istekli bir program sayesinde, bu datalar tahlil edilerek yakıt tüketiminden motor performansına kadar birçok bahiste geri bildirim sağlanıyor.
Bir uçak kazası sonrasında birinci gaye, uçuş kayıt aygıtlarına ulaşmak ve içindeki dataları çıkarmaktır. Eski sistemler manyetik bantlara kayıt yaparken, günümüzde kullanılan aygıtlar daha sağlam ve süratli bilgi erişimi sağlayan katı hal hafıza kartlarıyla çalışır.
Kayıt aygıtı bulunduktan sonra, bilgiler bir yedek kopya oluşturularak tahlil edilir. Bu süreç, kazanın niteliğine bağlı olarak birkaç hafta da sürebilir, yıllar da. Bu istikametiyle uçak kazası soruşturmaları, birer teknik dedektiflik kıssası üzere işler.
