Balıkların size yanıt vermeyeceklerini muhtemelen biliyorsunuzdur. Bunun nedeni yalnızca konuşamıyor olmaları değil, birebir vakitte “dil” tarifinin onlara uymaması.
Çoğu tanıma nazaran lisan, ağız tabanında bağımsız hareket edebilen, kaslı bir organ olup insanlarda karmaşık konuşmayı mümkün kılar. Bu tanıma nazaran balıkların lisanı yok. Fakat, görünüş ve fonksiyon açısından lisana benzeyen farklı bir yapıları bulunuyor.
Basihyal: Balıkların “sahte dili”
Balıkların lisanı yerine sahip oldukları yapı, basihyal ismi verilen kemiksi bir levha. Ağız tabanında yer alır, lisana emsal ancak kaslı değildir, tat alma tomurcukları yoktur ve hudutlu hareket kabiliyetine sahiptir.
Bilim insanları, bu yapının evrimsel olarak balığın ventral aortunu korumak hedefiyle geliştiğini düşünüyor. Zira bu büyük damar, kalpten çıkarak ağıza çok yakın bir noktadan geçer ve sert bir muhafaza olmadan canlı avların darbelerine karşı savunmasız kalırdı.
Yemek yeme mekaniğinde rolü
Basihyal, yemek yerken de değerli bir vazife üstlenir. Memeliler, lisanlarını yiyecekleri çiğneme ve pozisyonlandırma emeliyle kullanırken; balıklar, yiyecekleri boğazlarına hakikat yönlendirmek için bu kemiksi uzantıdan faydalanır. Köpekbalıkları ve öteki büyük balıklar, çene hareketlerini ve göğüs nesillerindeki kasları senkronize bir formda kullanarak avlarını yemek borusuna yanlışsız iterler.
Basihyalin boyutu ve formu balık çeşitlerine nazaran değişir. Kimi cinslerde bu yapı, çeşidin avlanma tekniğine nazaran özelleşmiştir. Örneğin okçu balıkları, basihyallerini su fışkırtma düzeneğinin bir kesimi olarak kullanır ve kısımlardaki böcekleri ağızlarına düşürür. Lamprey’ler ise gerçek dişli lisanlarını dışarı çıkararak avlarının etini törpüler.
Balıklar, basihyallerini tat almak için kullanmaz. Daima suyun içinde olduklarından tat tomurcukları dudaklarında, yüzgeçlerinde ve hatta derilerinde bulunabilir. Örneğin kanal yayın balığı, bedenindeki 680.000 tat tomurcuğu sayesinde neredeyse her yerinden tat alabilir. Bu sayı, insanlardaki yaklaşık 5.000 tat tomurcuğuyla karşılaştırıldığında hayli fazladır.
“Dil yiyen” parazitler
Basihyale sahip olmanın dezavantajı da vardır. Ceratothoa cinsine ilişkin “dil yiyen” parazit izopodlar, balığın lisan tabanına tutunur, kan akışını keser ve vakitle organın fonksiyonunu yok eder. Daha sonra eksik organın yerine yerleşip hayatlarını burada sürdürürler. Kimi balığın kanını emer, kimi mukus ile beslenir; ancak genelde balığın avını tüketmezler ve balığı öldürmezler.
Özetle, balıkların gerçek manada lisanı yoktur. Lakin basihyal isimli, çok fonksiyonlu bir “ağız aleti” vardır ve birtakım cinsler bu yapıyı İsviçre çakısı üzere farklı vazifelerde kullanır. Üstelik balıklar, derileriyle bile tat alabilen canlılardır.
