1979 yılında NASA’nın birinci uzay istasyonu olan Skylab, Dünya’ya geri döndü. Plan, istasyonun Hint Okyanusu’na düşmesiydi fakat atmosferde beklenenden daha fazla dayanarak parçalanmadan ilerledi. Sonunda batı Avustralya’ya kadar uzanan enkaz modülleri ortaya çıktı. En büyük kesimler ise Esperance kasabasının yakınlarına düştü.
Kasaba yetkilileri bu durum karşısında değişik bir karar aldı: NASA’ya 400 dolarlık “çöp atma” cezası kestiler. Doğal ki bu borç ödenmedi. Olay esprili bir yaklaşım olarak görülse de, Skylab’ın akıbeti 1970’lerde adeta bir latifeye dönüştü. Hatta 2009’da bir Kaliforniyalı radyo programcısı dinleyicilerinden topladığı parayla bu cezayı ödemeyi başardı.
ISS ve uzun periyodik uzay deneyimleri
Aradan yaklaşık yarım yüzyıl geçti ve tekrar misal bir durumla karşı karşıyayız: Milletlerarası Uzay İstasyonu (ISS) vazife müddetinin sonuna geliyor, fakat hazır bir yedek istasyon yok.
1998’de birinci modülleri fırlatılan ISS, bugüne kadar 4.000’den fazla bilimsel deneyin merkezi oldu. Uzun vadeli uzay seyahatlerinin insan sıhhatine tesirlerinden, sadece mikro yerçekiminde üretilebilecek yeni gereçlere kadar pek çok hususta araştırmalar yapıldı. En değerlisi, insanlığın uzayda uzun müddet yaşaması ve çalışması için gerekli bilgi birikimi kazanıldı.
NASA’nın yeni planı: Özel şirketlere devretmek
NASA, ISS’i 2030’da denetimli biçimde Dünya atmosferine sokmayı planlıyor. Direkt bir yedek üzerinde çalışmak yerine, uzay istasyonlarının geleceğini özel kesime devretmeyi tercih ediyor.
Bu kapsamda geliştirilen Commercial LEO Destinations Programı, özel şirketlerin kendi istasyonlarını kurmalarını teşvik ediyor. NASA da bu istasyonların yalnızca bir müşterisi olacak. Böylelikle, hem maliyet hem de operasyon yükü paylaşılmış olacak.
Axiom Space öne çıkıyor
Bu alanda birden fazla aday bulunuyor: Orbital Reef (Blue Origin & Sierra Space ortaklığı), Starlab (Voyager Technologies & Airbus ortaklığı) ve en güçlü aday olan Axiom Space.
Axiom Space, istasyonunun birinci modülünü neredeyse tamamladı ve 2027’de Falcon Heavy roketi ile ISS’e bağlamayı planlıyor. Daha sonra bu modülü ISS’ten ayırarak kendi istasyonunu büyütecek. Amaç, ISS’in kullanılabilir hacminin iki katına ulaşmak.
Axiom, geçtiğimiz yıl özel astronotları ISS’e götürerek operasyonel tecrübe kazanmaya da başladı. Bu sayede hem yer takımı ile bağlantı hem de bilimsel deneylerin idaresi konusunda deneyim edindi.
Özel kesimin uzaydaki rolü
Eğer Axiom yahut başka şirketler başarılı olursa, Dünya yörüngesinde insanlığın daima varlığı devam edecek. Fakat bu defa devletlerin yanında özel şirketler de sahnede olacak. Gelecekte bu istasyonlar yalnızca bilimsel araştırmalara değil; sıfır yerçekimli oteller yahut özel üretim tesisleri üzere ticari maksatlara da hizmet edebilir.
NASA, daha evvel Commercial Crew Programı ile misal bir muvaffakiyet elde etmişti. Falcon 9 roketi ve Dragon kapsülü bu program sayesinde geliştirilmiş ve hem özel hem kamu projelerinde kullanılmaya başlanmıştı. Birebir başarıyı, ISS’in emekliye ayrılmasıyla doğacak boşlukta da tekrar etmeyi umuyorlar.
