Sosyal hayvanlar üzerine yapılan araştırmalar, vakit zaman insanların kendilerini anlamaya çalışırken başvurduğu kavramları da şekillendiriyor. “Alfa erkek” terimi de bunlardan biri. Birçok kişi bu ifadeyi; başkan, güçlü, baskın ve kelam geçiren birey olarak tanımlar. Lakin bu kavramın tabiattaki kökeni ve bugünkü kullanımı, zannedilenden çok daha karmaşık bir yapıya sahip.
1970’lerde kurt sürülerinin davranışlarını inceleyen biyolog David Mech, bir küme içindeki baskın çift için “alfa erkek” ve “alfa dişi” tabirlerini kullandı. Lakin o periyottaki müşahedeler, bu bireylerin sürünün lideri olma konumuna kavga ederek değil, çiftleşip yavrular üreterek geldiklerini ortaya koyuyordu. Yani kelam konusu “alfalık” zannedildiği üzere savaşarak elde edilen bir taht değildi, aile yapısına dayalı bir sistemin doğal sonucu üzereydi.
Mech yıllar sonra bu tabirin yanlış anlaşıldığını açıkça söz etti ve sürülerdeki baskın bireylerin birçok vakit yalnızca ebeveynler olduğunu, liderliğin ise direkt bir rekabet sonucu değil, biyolojik bağlantılar temelinde kurulduğunu belirtti.
Doğada tek tip liderlik yok
Zamanla bu “alfa” anlayışı öteki hayvan çeşitlerine de uyarlandı, lakin her vakit geçerli olmadı. Örneğin sırtlanlar, orka balinaları ve mirketler üzere birtakım cinslerde liderlik ekseriyetle dişilerin elinde. Afrika aslanlarında ise durum daha karmaşık; erkekler kümeler halinde hareket ediyor ve güç paylaşımı yapıyorlar. Primatlarda ise hiyerarşiler çok istikametli ve sabit değil; bir kümede toplumsal kararları alanla fizikî olarak en güçlü olan birebir birey olmayabiliyor.
Birçok toplumsal hayvan çeşidinde muhakkak bir hiyerarşi bulunuyor. Bu yapılar; yiyeceğe, eşe, bölgeye ya da toplumsal pozisyona kimin evvel ulaşacağını belirliyor. Bu tıp düzenlemeler, küme içindeki çatışmaları azaltmak ya da önlemek açısından yararlı.
“Alfa olmak” birçok vakit sabit bir rol üzere düşünülse de, bilim insanları bunun çoğunlukla süreksiz bir durum olduğunu söylüyor. Bireyler hayatlarının farklı periyotlarında başkan pozisyonuna çıkabiliyor, sonra bu yeri öbür bireylere bırakabiliyor. Üstelik bu tıp statüler sırf fizikî güçle değil, zeka, iş birliği ya da toplumsal maharetlerle de şekillenebiliyor.
Porto Üniversitesi’nden davranış ekoloğu Paulo Mota’ya nazaran alfa olmak, bir hayvanın muhakkak bir anda küme içinde en üst pozisyonda olması manasına geliyor. Fakat bu konum kalıcı değil ve vakit içinde değişebiliyor. Mota, örneğin kimi farelerde baskın birey olduktan sonra bedenlerinde fizyolojik değişimler başladığını, testosteron düzeyinin arttığını ve bölge işaretleme davranışlarının da buna bağlı olarak değiştiğini aktarıyor.
İnsanlarda “Alfa” gerçekte ne anlatıyor?
İşin enteresan yanı şu ki; beşerler bu kavramı tabiattaki örneklerinden çok daha katı ve tek boyutlu bir formda yorumlama eğiliminde. Bir erkeğin toplumsal ortamlarda baskın haller sergilemesi, fizikî olarak güçlü olması ya da başkalarına kelam geçirmesi onun otomatik olarak önder olduğu manasına gelmeyebilir. Evrimsel biyolog Dieter Lukas’a nazaran hayvanlarda bile liderlik, her vakit güçle örtüşmeyebiliyor. Örneğin kümenin nereye gideceğine karar verenle, kaynaklara birinci ulaşan birebir birey olmayabiliyor.
Lukas, insan toplumlarının bilhassa “prestij” üzere daha soyut kavramlarla şekillendiğini ve bu tarafıyla hayvanlardan farklılaştığını belirtiyor. Yani bir bireye toplumda hürmet duyulması, onun herkesin üstünde olduğu manasına gelmeyebilir; bu bir güç göstergesi değil, toplumsal bir konum olabilir.
Alfa kavramını tekrar mi düşünmeliyiz?
“Alfa erkek” terimi, bilhassa toplumsal medyada ve tanınan kültürde sıkça karşımıza çıkıyor. Fakat bilimsel bağlamda bu kavram, tabiattaki çeşitliliği açıklamakta yetersiz kalabiliyor. Kimi tiplerde baskınlık açık ve net bir halde gözlenebilirken, bilhassa daha gelişmiş toplumsal yapıya sahip çeşitlerde durum çok daha karmaşık. Hiyerarşiler sabit değil, liderlik ise yalnızca güce değil, stratejiye, tecrübeye ve bağ kurma maharetlerine de dayanabiliyor.
Yani evet, kimi hayvan topluluklarında alfa bireyler var. Lakin bu, herkesin onun kelamını dinlediği bir dikey yapıdan çok, vakitle şekillenen, esnek ve birden fazla vakit karşılıklı ilgilere dayalı bir tertibe işaret ediyor. Ve tahminen de beşerler olarak bu kavramı tekrar gözden geçirme vakti çoktan gelmiştir…
