Kutup kaşifi Sir Ernest Shackleton’ın 1915 yılında batan gemisi Endurance’ın öyküsü, Antarktika keşif çağının en dramatik ve destansı olaylarından biri olarak tarihe geçmiştir. Gemi, uzun yıllar boyunca Weddell Denizi’nin acımasız buzullarının neden olduğu “kötü şansın” kurbanı olarak görüldü. Lakin yeni bir bilimsel araştırma, Endurance’ın trajik bahtının aslında gemi limandan ayrılmadan çok evvel, tasarım evresinde belirlenmiş olabileceğini öne sürüyor.
Shackleton, liderliğindeki üç direkli gemiyle 1914 yılında, Antarktika kıtasını bir ucundan başkasına kara yoluyla geçmeyi amaçlayan tarihi bir keşif seferine çıktı. Lakin 1915 yılının başlarında, gemi Antarktika kıyısından yaklaşık 100 kilometre açıkta ağır buz katmanına sıkıştı. Mürettebat aylarca burada mahsur kaldı ve gemi, Weddell Denizi’nin buzullarıyla birlikte sürüklenmeye devam etti. Sonunda, 1915 yılının Ekim ayında buz basıncı dayanılmaz düzeylere ulaştı ve Endurance ezilerek kırıldı, akabinde da sulara gömüldü.
Finlandiya’daki Aalto Üniversitesi’nden bir araştırmacı ve kutup kaşifi olan Jukka Tuhkuri, bu tarihi olayın gerisindeki teknik gerçekleri çağdaş mühendislik formülleriyle tekrar tahlil etti. Tuhkuri, geminin dizaynını, buz dinamiklerini ve o periyoda ilişkin mürettebat yazışmalarını inceleyerek şaşırtan sonuçlara ulaştı.
Gemi, Kutup kaidelerine nazaran zayıf mıydı?
Yeni araştırmaya nazaran, Endurance inşa edildiği 1912 yılında “zamanının en güçlü kutup gemisi” olarak tanıtılmasına karşın, o periyodun öteki kutup gemilerine kıyasla değerli ölçüde daha zayıftı. Tuhkuri’nin incelemeleri, gemide önemli yapısal zayıflıkların bulunduğunu ortaya koyuyor.
İlk belirleme, zayıf güverte kirişleri ve çerçevelere işaret ediyor. Bu kısımlar, gövdenin dayanımını düşürüyordu. Alışılmadık derecede uzun makine dairesi de dikkat cazip; bu, gövde bütünlüğünü zayıflatan bir mimari özellikti.
Çapraz dayanak eksikliği de kelam konusu. Ezici buz basıncına dayanabilecek diyagonal dayanak kirişlerinin olmaması, geminin en değerli kusuruydu.
Araştırmaya nazaran, Endurance aslında Weddell Denizi’nin kuvvetli, yıl uzunluğu süren buz şartları için değil, yaz aylarında Arktik bölgesinde turist taşımak hedefiyle tasarlanmıştı. Daha da çarpıcı olanı, Profesör Tuhkuri, Shackleton’ın gemisinin zayıf olduğunun farkında olduğunu düşünüyor. Shackleton’ın yola çıkmadan evvel eşine yazdığı bir mektupta geminin zayıflıklarından yakındığı ve mümkün olsa eski gemisini tercih edeceğini belirttiği görülüyor.
Facianın son darbesi: Omurganın kırılması
Daha evvelki teoriler, geminin batışını buzun dümene verdiği hasara bağlarken, yeni araştırma felaketin son darbesini farklı bir noktaya taşıyor: Omurganın kopması. Gemi gövdesinin “belkemiği” olarak bilinen omurga, sıkışan ağır buz katmanlarının baskısıyla kırıldı. Bu yapısal kırılma, geminin büsbütün ezilerek sulara gömülmesine neden oldu.
Araştırmacı Tuhkuri, Shackleton’ın bu kusurları bilmesine karşın yola çıkmasının o çağ için “sorumsuzluk” olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, erken devir kutup keşiflerinin tabiatı gereği büyük riskler içerdiğini vurguluyor. O periyotta bu çeşit seferlerde mevt oranı yaklaşık yüzde üç civarındaydı; hasebiyle bir geminin harika olmamasını kabul etmek olağan kabul ediliyordu.
Felaketin içinden çıkan zafer
Endurance’ın batığı, 2022 yılında Weddell Denizi’nin yaklaşık 3.000 metre derinliğinde bulunmuş olsa da, kıssanın odak noktası geminin kendisi değil, mürettebatın hayatta kalma gayretiydi. Shackleton ve 28 mürettebatının tamamı, geminin batmasının akabinde aylarca buz üzerinde hayatta kalmayı başardı ve akabinde filikalarla son derece tehlikeli bir seyahate çıkarak mucizevi biçimde kurtuldu.
Yeni araştırma, geminin en başından itibaren kusurlu olduğunu ortaya koysa da, öykünün özü değişmiyor. Tuhkuri’nin de dediği üzere, Endurance’ın öyküsü hala felakete karşı gösterilen yürek, dayanışma ve zaferin destansı bir örneği olarak ehemmiyetini koruyor.
