Popüler kültür, zenginliği çoklukla ahlaki bir bozulmayla ilişkilendirir. Charles Dickens’ın açgözlü Scrooge’undan, Simpsonlar’daki duygusuz Bay Burns’e kadar pek çok kurgusal karakter, servet ile etik dışı davranışları yan yana getirir.

Ancak psikologlar, bu “Scrooge etkisi“nin yalnızca bir edebi klişe olmayabileceğini söylüyor. Giderek artan bilimsel araştırmalar, servet ve etik dışı davranışlar ortasında dikkat cazip ve düşündürücü bir ilişki olduğunu ortaya koyuyor.

Yapılan çalışmalar, varlıklı bireylerin kendilerine yarar sağlayacak durumlarda hile yapmaya, çalmaya yahut etik dışı hareketleri onaylamaya daha yatkın olduğunu gösteriyor. Müşahedelere nazaran, yüksek servete sahip şahısların oburlarının acılarına karşı daha az empati duyma eğilimi bulunuyor ve bu durum, kendi çıkarlarına odaklanma eğilimlerini güçlendiriyor.

İlk bakışta, bu durum “para insanı değiştirir” fikrini akla getirse de, Leeds Beckett Üniversitesi’nden psikolog Dr. Steve Taylor, bu alakanın istikametinin tam aykırısı olabileceğini savunuyor. Dr. Taylor’a göre, zenginlik dileğinin kökeninde, aslında bir tıp içsel tatminsizlik ve huzursuzluk yatıyor. Yani keyifli ve tatmin olmuş beşerler ekseriyetle büyük bir servet biriktirme gayretine girmiyor.

Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’de yapılan ilgi alımlı bir deney bu teoriyi takviyeler nitelikte. Deneyde, üst sınıfa mensup bireylerin müzakereler sırasında palavra söylemeye, ödül kazanmak için hile yapmaya ve iş ortamında etik dışı uygulamaları desteklemeye daha eğilimli olduğu saptandı. Araştırmacılar, bu davranışların altında “açgözlülüğe karşı daha olumlu bir bakış açısının” yattığını belirtiyor. Öte yandan, düşük sosyoekonomik kümedeki bireylerde ise diğerlerinin acılarına karşı daha fazla şefkat duygusu gözlemlendi.

Sadece toplumsal sınıf değil, bireyin sahip olduğu maddi varlıklar da bencilliğin kıymetli bir göstergesi olabiliyor. Örneğin, yapılan araştırmalar daha kıymetli araçlara sahip şoförlerin yayalara yol verme mümkünlüğünün azaldığını gösteriyor. Nevada Üniversitesi’nin bir çalışmasına nazaran, aracın pahası her bin dolar arttığında, şoförün yayaya yol verme ihtimali yüzde 3 azalıyor. Bu bulgular, zenginlik ve bencillik ortasındaki temasın hangi tarafta işlediği sorusunu daha da karmaşık hale getiriyor.

Ortak hissede kişilik özellikleri mi?

Dr. Taylor, bu durumun karşılığının, servet ve bencilliğin ortak kaynağı olan makul kişilik özelliklerinde yattığını öne sürüyor. Araştırmalar, psikopati, narsisizm ve Makyavelcilik olarak bilinen bu özelliklere sahip bireylerin toplumsal güç ve servet elde etmeye daha yatkın olduğunu gösteriyor. Lakin enteresandır ki, bu şahıslar çoklukla daha az memnunlar.

Taylor, bu bireylerin, öbür insanlardan ve dünyadan kopuk hissetme durumu olan ağır bir “psikolojik ayrışma” yaşadığını söz ediyor. Bu duygusal kopukluk; empati eksikliğine ve bağ kuramama meselesine yol açıyor. İçlerindeki bu boşluğu doldurmak isteyen şahıslar, tatmini statü ve güç biriktirmede arıyorlar. Bu bakış açısı, neden kurumsal idare kademelerinde klinik psikopati oranının genel nüfusa nazaran üç kat daha yüksek olduğunu da açıklayabilir. Taylor, bilhassa narsistik ve psikopatik eğilimleri olanların zenginliğe çekildiğini ve başka insanları sadece kendi isteklerini tatmin etmek için bir araç olarak gördüklerini belirtiyor.

Mutluluk ve servet ilişkisi

Bu teoriye nazaran, servet edinme yolunda diğerlerine ziyan vermekten çekinmeyenler daha kolay zenginleşirken, hayatından tatmin duyan, şefkatli ve duygusal olarak güçlü beşerler büyük bir servet biriktirme mecburiliği hissetmiyor. Bu tıpkı vakitte, yapılan araştırmalarda belli bir gelir düzeyinin üzerine çıkıldığında zenginliğin memnunlukla alakasının neden zayıfladığını da açıklıyor. Zira ne kadar çok biriktirirlerse biriktirsinler, asıl eksik olan duygusal bağ kurma yeteneği giderilemiyor.

Elbette bu, tüm zenginlerin bu kalıba uyduğu manasına gelmiyor. Pek çok varlıklı kişi servetini dürüstçe yetenekleriyle ya da yaratıcılıklarıyla elde ediyor ve sahip olduklarının değerli bir kısmını hayır işlerine bağışlıyor.

Ancak Dr. Taylor’ın teorisi, servetin neden empati ve şefkat üzere temel insani niteliklerle olumsuz bir bağlantıya sahip olduğunu güçlü bir halde açıklıyor. Tıpkı vakitte, dünyanın en zenginlerinin neden ellerindekinden asla tatmin olmayıp daima daha fazlasını arzuladıklarını da anlamamıza yardımcı oluyor. Taylor durumu şu sözlerle özetliyor: “Bağ kurmak, insanın uygunluğu için hayati ehemmiyet taşır. Bağ kuramadığınızda, ne kadar varlıklı yahut başarılı olursanız olun, kalıcı bir tatminsizlik içinde yaşamaya devam edersiniz.”