İngiltere’nin ünlü “Jura Sahili” (Jurassic Coast), bilim dünyasını heyecanlandıran, inanılmaz derecede korunmuş bir deniz sürüngeni fosiline mesken sahipliği yaptı. Yaklaşık 190 milyon yıl öncesine, yani Pliyensbahiyen periyoduna tarihlenen bu fevkalâde kalıntı, bugüne kadar bulunan en eksiksiz deniz sürüngenlerinden biri olarak kayıtlara geçiyor.
Özellikle o periyoda ilişkin bulguların çok az olması nedeniyle bu keşif, Dünya üzerindeki canlı çeşitlerinin büyük bir değişimden geçtiği karmaşık evrimsel süreci anlamamızda kritik bir boşluğu dolduruyor. Yeni keşfedilen bu cinse bilimsel olarak Xiphodracon goldencapensis ismi verildi. İddiası 3 metre uzunluğundaki bu tarih öncesi canlıya, fosilin bulunduğu bölgeye atıfla “Dorset’in Kılıç Ejderhası” takma ismi takıldı.
Bu inanılmaz fosil, kısa bir mühlet evvel devasa bir pliosaur kafatasını da ortaya çıkaran tecrübeli fosil koleksiyoncusu Chris Moore tarafından bulundu. Moore, kıyıda yürüyüş yaparken kalıntının bir kısmını fark ettiğini ve yüzeye çıkan kuyruk omurlarını görünce çabucak hafriyat müsaadesi alarak çalışmalara başladığını anlattı. Kuyruktan yüzgeçlere, kaburgalara ve nihayet kafatasına ulaştı.
Fosilin korunma biçimi ise bilim insanlarını hayrete düşürdü. Birden fazla iktiyozor fosilinde kemikler vakitle düzleşip iki boyutlu bir görünüme sahipken, bu örnekteki kemikler üç boyutlu biçimini büsbütün korumuştu. Kafatasının her iki yanındaki bariz göz çukurları ve ön kısımda yüzlerce ince, iğne gibisi dişlerle kaplı uzun, kılıç biçimindeki burnu dikkat çekiyordu.
Kusursuz korunmanın sırrı: Oksijensiz taban çamuru
Bu derece kusursuz bir muhafazaya imkan veren şey, fosilin bulunduğu bölgenin jeolojik yapısıydı. O devirde sığ ve tropikal bir denizle kaplı olan bu alan, iktiyozorların avladığı ammonitler, balıklar ve belemnitlerle doluydu. Lakin deniz tabanının oksijensiz olması, ölen canlıların çamurun içine gömülerek bozulmadan fosilleşmesini sağladı. Bu doğal ortam, adeta bir vakit kapsülü vazifesi gördü.
Moore, fosilin bulunmasından resmi olarak tanımlanmasına kadar tam 24 yıl geçtiğini belirterek, bu süreci “zamana karışmış bir keşif” olarak nitelendirdi. Birinci başta Kanada’daki Royal Ontario Müzesi’ne gönderilen fosil, ünlü iktiyozor uzmanı Dr. Chris McGowan tarafından incelendi lakin çeşitli sebeplerden ötürü raporlanamadı. Yıllar sonra, bir öteki iktiyozor uzmanı olan Dr. Dean Lomax devreye girdi ve fosili tekrar kıymetlendirdi. Lomax, bu kalıntının bilim dünyası için büsbütün yeni bir iktiyozor çeşidi olduğunu doğruladı.
Boşluğu dolduracak yeni bilgiler
Pliyensbahiyen devrinden kalma iktiyozor fosilleri son derece az olduğu için, Xiphodracon goldencapensis çeşidi hem bilimsel hem de tarihi açıdan büyük değere sahip. Bu devir, iktiyozorların evrimindeki en değerli vakitlerden biri olarak kabul ediliyor, lakin o periyotta yaşanan büyük faunal değişimin nedeni hala tam olarak bilinmiyor. Yeni fosilin bu kritik periyoda dair daha fazla bilgi edinilmesini sağlayacağı ve iktiyozor evrimindeki bilgi boşluğunu doldurmaya yardımcı olacağı düşünülüyor.
Chris Moore’un birinci örneği Ontario’da sergilenirken, koleksiyoner yakın vakitte ikinci bir fosil daha bulduğunu paylaştı. Çenesi çarpık olduğu için “Gonzo” ismini verdikleri bu ikinci örnek, şu anda İngiltere’deki Charmouth Heritage Coast Centre’da sergileniyor.
