Dünya’nın en büyük adası olan Grönland, yalnızca iklim değişikliğinin bir simgesi olmakla kalmıyor, tıpkı vakitte sözün tam manasıyla form değiştiriyor. Son Buzul Çağı’nın doruğundan bu yana, eriyen devasa buz katmanları, adanın altındaki kara kütlesi üzerindeki muazzam baskıyı hafifletiyor. Bu tartı kaybı, Kuzey Amerika tektonik plakası üzerinde yer alan Grönland’ın kaya tabanını ve yer kabuğunu deforme ederek adayı daima bir jeolojik hareketliliğe itmeye başlamış durumda.
Bu dinamik süreç, Grönland’ın genel olarak küçüldüğü manasına geliyor. Lakin bu tesir her yerde birebir değil. Araştırmacılar, adanın birtakım bölgelerinin sıkışıp birbirine yaklaşırken, başka bölgelerinin ise genişleyip esnediğini tespit etti. Danimarka Teknik Üniversitesi ve NASA’nın Jet Tahrik Laboratuvarı’ndan doktora sonrası araştırmacı olan Danjal Longfors Berg, bu durumun karmaşık bir jeolojik çalkantıdan kaynaklandığını açıklıyor.
Berg, “Son yıllarda eriyen buz, Grönland’ı dışa yanlışsız iterek yükselmesine neden oldu, bu nedenle alan bu periyotta aslında daha da büyüdü. Tıpkı vakitte, son Buzul Çağı’ndan kalma buz kütlelerindeki değişimler nedeniyle Grönland’ın yükselip daraldığı zıt istikamette bir hareket de görüyoruz” diyor. Bu karmaşık hareketler sonucunda, Grönland son 20 yılda yılda yaklaşık 2 santimetre süratle kuzeybatıya yanlışsız hareket etmiş durumda.
Buz erimesinin tetiklediği form değişikliği
Grönland’ın altında yatan jeolojik katmanlar, adanın formunun neden daima değiştiğini açıklıyor. Buz katmanları erimeye devam ettikçe, kara kütlesine uygulanan baskı azalır. Buna reaksiyon olarak, alttaki kabuk ve manto yavaşça geri tepiyor ve bu da fizikî kara kütlesinde kaymalara neden oluyor. Manto, katı bir husus üzere değil de, üstün kalın bir şurup üzere davranan sıcak, yarı katı bir kaya katmanı ve bu yavaş akış, yer kabuğunun hareketine müsaade verir. Buzul erimesinin ölçüsüne ve taban kayasının yapısına bağlı olarak, adanın kimi kısımları yükselip uzarken, başkaları sıkışıp batıyor; sonuçta jeolojik hareketlerin iç içe geçtiği bir görüntü ortaya çıkıyor.
Bu hassas hareketleri ölçebilmek için Danimarka Teknik Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, Grönland’ın dış kenarlarına dağılmış 58 farklı GPS istasyonundan gelen dataları tahlil etti. Bu istasyonlar, adanın pozisyonunu, ana kayadaki yükseklik değişimlerini ve arazinin vakit içinde nasıl eğildiğini büyük bir doğrulukla izledi. Toplanan datalar, son 20 yılın hassas GPS ölçümleriyle birlikte, son 26.000 yıldaki uzun vadeli jeolojik hareketleri hesaba katan gelişmiş bir modele dahil edildi.
Berg, “Daha evvel Grönland’ın nasıl değiştiğine dair bu kadar hassas ölçümler yapılmamıştı” diyerek çalışmanın kıymetini vurguluyor. Eski varsayımlar, Grönland’ın erime nedeniyle temel olarak genişlediğini öne sürüyordu. Fakat şaşırtan bir formda, yeni çalışma hareketler nedeniyle Grönland’ın ‘bir ortaya toplandığı‘ yahut ‘küçüldüğü‘ geniş alanlar olduğunu da ortaya çıkardı. Bu, dünyanın en büyük adasının tektonik olarak ne kadar dinamik ve karmaşık bir süreçten geçtiğini gösteriyor.
