Güney Fransa’nın Provence bölgesinde, Dünya’nın en büyük nükleer füzyon deneyi olan ITER (Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktör) projesi, on yıllardır süren çalışmaların tahminen de en kritik kademesi olan reaktör çekirdeğinin montajı devresine girdi. Bu dönüm noktası, projenin yalnızca bir inşaat alanı olmaktan çıkıp, karmaşık bir makineye dönüşmeye başladığının sinyalini veriyor.
Yedi büyük küresel gücün (Avrupa Birliği, Çin, Hindistan, Japonya, Kore, Rusya ve ABD) ortak teşebbüsü olan ITER, insanlığın Güneş’e güç veren süreci Dünya üzerinde, pak ve sınırsız güç üretmek hedefiyle taklit etme arayışındaki en argümanlı bilimsel teşebbüs. Proje, elektrik üretmeyi çabucak hedeflememekle birlikte, reaktör ölçeğinde bir füzyon aygıtının bilimsel ve mühendislik fizibilitesini kanıtlamayı amaçlıyor. ITER, bu sayede gelecekte ticari füzyon santrallerine (DEMO reaktörleri) giden yolu açacak. Başarılı olması durumunda, bu adım insanlığın güç tarihinde Ay’a birinci ayak basış kadar büyük bir sıçrama olabilir.
En kritik ve riskli kademe başladı
Önümüzdeki aylar, mühendislerin bu dev prototip füzyon santralinin iç kalbini, yani plazmayı barındırıp hapsedecek olan merkezi tokamak yapısını bir ortaya getirmesinin hassas sürecine sahne olacak. Bu çekirdek montajı, ITER’in birinci plazma amacına ulaşıp ulaşamayacağını ve ticari füzyon kullanımının temelini atıp atamayacağını belirleyecek son ve en riskli evre.
Çekirdek birleştirme basamağı, süperiletken gereçlerden yapılmış devasa manyetik bobinlerin, vakum kaplarının, takviye yapılarının ve iç bileşenlerin entegrasyonunu gerektiriyor. Bu basamakta, her biri dünyanın dört bir yanındaki ortaklar tarafından üretilen bileşenlerin submilimetrik toleranslarla hizalanması ve kaynaklanması gerekiyor.
Makinenin “atan kalbi” olarak isimlendirilen Merkezi Solenoid mıknatısı yakın vakitte tamamlandı ve heyetime hazır hale getirildi. Plazmanın tutulacağı toroidal odayı oluşturan dokuz daldan oluşan vakum kabı, birleştirilmek üzere kaynaklanıyor. Westinghouse Electric Company ile yapılan 180 milyon dolarlık kontrat, bu kesimlerin birleştirilerek bütünleşik bir kap haline gelmesini sağlıyor.
Montaj sürecindeki en ufak bir hizalama yanılgısı yahut teknik sorun, yıllarca sürecek ertelemelere yol açabilir. Bu nedenle mühendisler, kriyojenik şartları ve termal büzülmeyi de hesaba katarak son derece hassas bir mühendislik çalışması yürütüyorlar.
Zaman çizelgesi
ITER’in revize edilmiş takvimine nazaran; hidrojen ve döteryum plazmalarıyla birinci operasyonun 2030’lara kadar gerçekleşmesi hedefleniyor. Tam manyetik kapasiteye 2036 yılına kadar ulaşılması planlanıyor. Güç üretecek asıl deney olan döteryum-trityum evresinin ise 2039 civarında başlaması hedefleniyor.
Reaktör çekirdeğinin faal inşası devam ederken, ITER projesi son büyük pürüzüne giriyor ve bu mahzurun sonucu, füzyon gücünün insanlığın gelecekteki güç kaynağı olup olmayacağını belirleyebilir.
