Evrenin uzak köşelerinde bulunan gezegenler artık yalnızca birer ışık noktası olmaktan çıkıyor. Bilim insanları, bu yabancı dünyaların atmosferlerini inceleyip adeta hava durumu raporu hazırlayabilecek düzeye ulaştı. Son örnek ise Dünya’dan yaklaşık 690 ışık yılı uzaklıktaki WASP-94A b isimli dev gaz gezegeni.
Jüpiter’den daha hafif olmasına karşın ondan çok daha geniş bir yapıya sahip olan gezegen, düşük yoğunluğu sayesinde epeyce şişkin bir atmosfere sahip. Bu geniş atmosfer katmanı da gökbilimcilerin ayrıntılı müşahede yapmasını kolaylaştırdı. Johns Hopkins Üniversitesinden astrofizikçi Sagnick Mukherjee liderliğindeki grup, James Webb Uzay Teleskobu ile gerçekleştirdiği incelemelerde gezegenin atmosferindeki hareketleri detaylı biçimde ortaya koydu.
WASP-94A b, yıldızına çok yakın bir yörüngede dönüyor. Bu nedenle gezegen, “kütleçekim kilidi” ismi verilen durumun tesiri altında. Yani bir yüzü daima gündüzü yaşarken başka tarafı hiç ışık almıyor.
Uzun müddettir bilim insanlarının aklındaki en büyük sorulardan biri, bu tip gezegenlerde atmosferin durağan mı olduğu yoksa güçlü hava akımlarının mı hakim olduğuydu. Yeni araştırma, ikinci ihtimalin gerçek olduğunu gösterdi. Elde edilen datalara nazaran gezegenin sabah tarafı ağır bulutlarla kaplanırken, akşam bölgesi epeyce berrak görünüyor. Lakin buradaki bulutlar Dünya’daki üzere su damlacıklarından oluşmuyor. Atmosferdeki bulutların temelinde demir ve magnezyum silikat üzere erimiş mineraller bulunuyor.
Demir bulutları gezegen boyunca taşınıyor
Gezegenin karanlık yüzü daha serin olduğu için mineral gazları ağırlaşıp kalın bulut katmanları oluşturuyor. Akabinde devasa rüzgar sistemleri devreye giriyor. Gece ve gündüz tarafı ortasındaki büyük sıcaklık farkı, ekvator boyunca son derece güçlü hava akımları oluşturuyor.
Bu rüzgarlar, karanlık tarafta oluşan mineral bulutlarını sabah çizgisine taşıma özelliğine de sahip. Böylelikle gezegenin aydınlanmaya başlayan kısmı ağır bulutlarla kaplanıyor. Fakat bulutlar sıcak gündüz tarafına ulaştığında tablo büsbütün değişiyor.
1500 Kelvin’i aşan sıcaklıklar nedeniyle demir ve mineral damlacıkları süratle buharlaşıyor. Sonuç olarak gezegenin akşam tarafında gökyüzü büyük ölçüde temizleniyor. Araştırmacılar da tam olarak bunu gözlemledi. James Webb’in kızılötesi aygıtları, sabah tarafında ağır bulut katmanları tespit ederken, akşam bölgesinde daha açık bir atmosfer ve bariz su buharı sinyalleri ölçtü. Üstelik rüzgarların şiddeti o kadar yüksek ki, ağır mineral parçacıkları aşağı çökemeden atmosferde taşınmaya devam ediyor.
Eski hesaplamalar önemli biçimde yanıltmış olabilir
Araştırmanın en dikkat cazibeli taraflarından biri ise kullanılan tahlil metotlarıyla ilgili. Bilim insanları uzun yıllardır uzak gezegenlerin atmosferlerini tek kesim halinde değerlendiriyordu. Fakat WASP-94A b üzerinde yapılan yeni çalışma, bu yaklaşımın büyük kusurlara yol açabileceğini ortaya koydu.
Araştırma takımı bilgileri eski formülle yine tahlil ettiğinde, oksijen ve ağır element ölçülerinin gerçekte olduğundan yaklaşık 100 kat fazla göründüğü anlaşıldı. Bu sonuç, daha evvel incelenen birçok ötegezegenin kimyasal yapısının yanlış yorumlanmış olabileceği ihtimalini de gündeme taşıyor.
