Bilimsel araştırmalar bazen beklenmedik kapılar aralayabiliyor. Bunun son örneklerinden biri, Yardımcı Doçent Dr. Alice Accorsi’nin İtalya’daki marul tarlalarına ziyan veren istilacı bir salyangoz tipi üzerine yaptığı çalışma sırasında ortaya çıktı.
Dr. Accorsi ve ekibi, “elma salyangozu” olarak bilinen Pomacea canaliculata çeşidinin, bedeninde meydana gelen bir kesik ya da yaralanmanın akabinde gözünü tekrar oluşturabildiğini fark etti. Aslında araştırma, istilacı cinsle gayret maksadı taşıyordu. Lakin bu süreçte Stowers Enstitüsü’nden Dr. Alejandro Sánchez Alvarado’nun farklı bir önerisi geldi: Dr. Accorsi, salyangozların belirli beden modüllerini çıkararak rejenerasyon (yenilenme) yeteneklerini gözlemlemeliydi. Bu teklif doğrultusunda yapılan deneyler, elma salyangozlarının yalnızca dokularını değil, karmaşık bir duyu organı olan gözlerini de tekrar oluşturabildiğini ortaya koydu.
Göz büsbütün çıkarıldıktan sonra, iki hafta içinde yenilenme süreci başlıyor ve yaklaşık bir ay içinde işlevsel yeni bir göz oluşuyor. Bu süratli ve başarılı yenilenme, bilim beşerlerine hudut sistemine bağlı karmaşık yapıların nasıl yine üretilebildiğini anlamak için değerli bir model sunuyor.
Tüm göz yenileniyor
Dr. Sánchez Alvarado, gözdeki her bileşenin, mercek, fotoreseptör hücreler, pigmentler ve hudut temasları üzere, tıpkı anda yenilenmediğini vurguluyor. Tekrar oluşan göz, genel yapısı prestijiyle sağlam bir gözle benzerlik taşısa da, farklı dokuların büyüme suratları ortasında bariz farklılıklar gözlemleniyor.
Bu bulgu, gözün kendini nasıl yenilediğine dair daha evvel bilinmeyen ayrıntıları ortaya koymuş durumda. Araştırma, bu sürecin dört ana aşamada gerçekleştiğini gösteriyor: Yara uygunlaşması, yeni hücre oluşumu, göz yapılarını oluşturan bileşenlerin ortaya çıkışı ve nihayet bu yapıların olgunlaşması. İnsan gözü ise, bu sürecin sadece birinci etabına sahip. Münasebetiyle ikinci kademeyi tetikleyen düzeneklerin anlaşılması, gelecekte insanlarda duyu organı yenilenmesine yönelik çalışmalara katkı sağlayabilir.
Araştırmada öne çıkan genlerden biri, ekseriyetle omurgalıların ve meyve sineklerinin göz gelişiminde kilit rol oynayan pax6 geni oldu. Bilim insanları, bu genin fonksiyonunu bozduğunda salyangozlar göz geliştiremedi. Enteresan olan şu ki, bu durum genel sıhhat durumlarını etkilemedi; sadece göz oluşumu engellendi. Bu bulgu, genetik seviyede duyu organlarının oluşumuna dair güçlü bir ipucu sunuyor.
Bundan sonraki adımda araştırmacılar, pax6 dışındaki öteki genlerin bu süreçte nasıl rol oynadığını anlamayı, yenilenmenin hangi hücreler tarafından organize edildiğini ve bu sürecin moleküler seviyede nasıl ilerlediğini incelemeyi hedefliyor. Ayrıyeten benzeri rejeneratif kapasitenin öteki tiplerde ya da organizmalarda da olup olmadığını araştırmak da gündemde.
Söz konusu araştırma, Nature Communications mecmuasında yayımlandı.
