Soğuk Savaş’ın en karanlık periyotlarından birine ışık tutan yeni CIA evrakları, zihin denetimi ve saklı ilaç deneylerine dair tüyler ürpertici bir planı gün yüzüne çıkardı. 2025 yılı prestijiyle kurumun halka açık arşivine eklenen yedi sayfalık rapor, 1951-1956 yılları ortasında yürütülen “Artichoke Projesi”nin (Enginar Projesi) perde ardını ayrıntılandırıyor.

Belgeler, Amerikan istihbaratının yalnızca sorgulama teknikleri geliştirmekle kalmayıp, toplumsal seviyede bir davranış denetimi sistemi kurma arayışına girdiğini de deliller nitelikte. Toplumsal medyada süratle yayılan bu bilgiler, halkın “tüm nüfusun ilaçlanması” üzere sistemlerin bir devir devlet nezdinde önemli biçimde tartışıldığını görmesiyle büyük bir şaşkınlık yarattı.

CIA’in o periyottaki en kapalı operasyonlarından biri olan Artichoke, aslında daha sonra çok daha büyük bir ölçekte yürütülecek olan meşhur MKUltra programının öncüsüydü. Kore Savaşı sırasında Amerikan askerlerinin “beyin yıkama” sistemlerine maruz kaldığına dair telaşlarla tetiklenen bu süreç, ajansın kendi zihin denetim kapasitesini keşfetme dileğine dönüştü. Raporda, direkt kullanım için hazırlanan klasik doğruluk serumlarının yanı sıra, bireylerin ruh halini uzun vadede değiştirebilecek kimyasallar üzerinde duruluyor. Hedeflenen tesirler ortasında yalnızca bilgi almak değil; deneklerde daima bir tasa hali yaratmak ya da onları ümitsizlik, uyuşukluk ve çaresizlik hissine sürüklemek yer alıyor.

Gizlilik ve insan deneylerinin karanlık yüzü

Belgelerin en dikkat cazibeli kısımlarından biri, bu hususların insanlara fark ettirilmeden nasıl verilebileceğine dair yapılan ayrıntılı planlar. Araştırmacılar; su, besin, alkol ve hatta sigara üzere günlük tüketim hususlarının içine bu kimyasalların gizlice yerleştirilmesini öneriyor. Dahası, aşılama yahut tıbbi iğneler üzere sıhhat müdahalelerinin de bu iş için birer maske olarak kullanılabileceği tartışılıyor. CIA yalnızca kimyasallarla da yetinmiyor; hipnoz, duyusal mahrumluk, özel gazlar ve oksijen eksikliği yaratan ortamlar üzere zihni müdafaasız bırakan usulleri bir ortada kullanarak insanın iradesini büsbütün devre dışı bırakmayı hedefliyor. Kurum, bir bireye kendi iradesi dışında bir hata işletip işletemeyeceklerini ve kişinin bu durumu daha sonra hatırlayıp hatırlamayacağını bile sorguluyor.

Mahkumlar, askeri işçi ve psikiyatri hastaları üzere savunmasız kümeler, birçok vakit neye maruz kaldıklarından habersiz bir formda bu tehlikeli deneylerin bir kesimi haline gelmiş. 1970’li yıllarda Kongre soruşturmalarıyla bu programlar deşifre edildiğinde, etik korkuların “ulusal güvenlik” gerekçesiyle nasıl hiçe sayıldığı net bir biçimde görüldü. Programın kurbanlarından biri olan ünlü suç örgütü lideri James ‘Whitey’ Bulger, hapisteyken katıldığı deneyleri “yaşayan bir kabus