Marvel kozmosunun dahi ismi Tony Stark’ın, sınırsız pak güç sağlayan ark reaktörünü icat edip bu dünyayı değiştirecek buluşu kendi zırhı için kullanması, aslında göründüğü kadar hayal eseri bir durum değil. Tarihin tozlu sayfalarına baktığımızda, benzeri dehaların ihtilal niteliğindeki fikirleri bazen yalnızca akşam yemeğini daha rahat hazırlamak üzere gündelik emeller için kullandığını görüyoruz.
Buhar makinesi dendiğinde akla çabucak Sanayi Devrimi’nin mimarları James Watt yahut Thomas Newcomen gelse de, bu teknolojinin kökleri çok daha geriye, hatta bir kebap şişinin ucuna kadar uzanıyor.
Okul kitapları bize buhar gücünün 18. yüzyıl İngiltere’sinde, madenlerden su pompalamak için doğduğunu anlatıyor. Lakin bu kıssanın çok daha erken ve enteresan bir kahramanı var: 1526 doğumlu Takiyüddin. Kendisi yalnızca bir mucit değil; tıp, astronomi, matematik ve optik üzere kollarda 90’dan fazla eser hazırlamış, İstanbul’da devrinin en kapsamlı gözlemevlerinden birini kurmuş gerçek bir dehaydı. Takiyüddin, 1551 yılında kaleme aldığı yapıtında, buharın gücünü farklı bir süreç için kullanmayı akıl ettiğini gösteriyor.
Kebap çeviren birinci buhar düzeneği
Takiyüddin, o periyotlarda mekanik sanatını yalnızca önemli işler için değil, bir tıp hüner sergileme alanı olarak da görüyordu. Yazdığı metinlerde, eti ateşin üzerinde kendi kendine döndürecek bir sistemden bahsediyor. Tanımına nazaran, bir şişin ucuna kanatlı bir çark yerleştiriliyor ve bu çarkın tam karşısına içi su dolu bakır bir kap konuyor. Kabın altındaki ateş suyu kaynatınca, dar bir ağızdan çıkan tazyikli buhar çarkın kanatlarına vuruyor ve şişi döndürmeye başlıyor. Su bittiğinde ise sistemi tekrar dolduran vakum gibisi bir prosedürden kelam ediyor ki bu, çağdaş buhar makinelerinin temel prensipleriyle inanılmaz bir benzerlik gösteriyor.
Peki, bu kadar erken bir devirde keşfedilen bu güç neden o günlerde dünyayı yerinden oynatmadı? Tarihçiler bu durumu “doğru fikir, yanlış zaman” olarak açıklıyor. Bir buluşun ihtilal yaratması için yalnızca parlak bir zekaya sahip olmak yetmiyor; o icadı destekleyecek ekonomik bir muhtaçlık ve teknik bir altyapı gerekiyor. Takiyüddin’in yaşadığı periyotta bu teknolojiyi fabrikalara taşıyacak devasa bir finansal motivasyon ya da madenleri boşaltma mecburiliği üzere bir baskı bulunmuyordu.
Gözlemevinin hüzünlü sonu
Dönemin padişahı 3. Murat’ın müsaadesi ve buyruğuyla inşa edilen, Takiyüddin’in araştırmalarını yürüttüğü gözlemevinin akıbeti ise epey üzücü. Ortaya çıkan çeşitli söylentiler sonrasında yeniden 3. Murat’ın buyruğuyla bu merkez yıkıldı. Kepler ile birebir periyotta emsal müşahedeler yapan Takiyüddin’in çalışmaları böylelikle yarım kaldı.
Takiyüddin üzere mucitlerin, hatta ondan daha sonra emsal sistemleri odun kesmek yahut havan dövmek için öneren İtalyan mühendislerin eksikliği akıl değil, toplumsal ve ekonomik dayanaktı. James Watt yahut Newcomen’ın talihi, icatlarını kömür madenleri üzere çok net bir finansal amaca bağlayabilmiş olmalarıydı.
