Gökyüzüne baktığımızda Ay’ı çoklukla parlak bir beyaz, gümüş rengi ya da bazen turuncuya çalan tonlarda görmeye alışığız. Lakin tarihin tozlu sayfaları, Ay’ın ve Güneş’in bile masmavi, hatta fıstık yeşili göründüğü tuhaf bir devri fısıldıyor.

1883 yılında dünyanın dört bir yanından gelen raporlar, gökyüzünün alışılmadık renklere büründüğünü anlatıyor. O devirde Ay geceyi mavi bir ışıkla aydınlatırken, Güneş parlak yeşil tonlarda batıyordu. Elbette Ay’ın gri ve kayalık yüzeyi bir gecede renk değiştirmedi; değişen tek şey, bizim ona bakarken içinden geçtiğimiz atmosferin ta kendisiydi.

Normal koşullarda Ay, gökyüzünde yüksek bir pozisyondayken gümüşi beyaz görünür. Işık, atmosferden geçerken önemli bir mahzurla müsabakadan gözlerimize ulaşır. Lakin ışık tayfındaki mavi tonlar, kısa dalga uzunlukları nedeniyle atmosferde dağılmaya çok daha meyilli. Ay ufka yakınken ışığı daha uzun bir yol kat eder ve bu seyahat sırasında mavi dalga uzunlukları yeterlice dağılıp yok olur; geriye yalnızca kırmızı ve turuncu üzere uzun dalga uzunlukları kalır. Bu yüzden gün batımında Ay’ı daha kızıl görüyoruz. Ama 1883 yılında tam karşıtı bir durum yaşandı ve kırmızı ışık engellenirken, gökyüzü maviye teslim oldu.

Krakatoa’nın gökyüzündeki izleri

Bu renk değişiminin sorumlusu aslında hayli besbelliydi: O yıl Endonezya’da devasa bir biçimde patlayan Krakatoa Yanardağı. Fakat bu patlamanın gökyüzünü nasıl maviye boyadığına dair bilimsel ayrıntılar uzun mühlet tartışma konusu oldu. Yakın vakte kadar bu durumun atmosferdeki su buharından kaynaklandığı düşünülse de, çağdaş modellemeler öteki bir gerçeğe işaret ediyor. Patlama sırasında atmosfere yayılan kükürt dioksit ve belli boyuttaki volkanik parçacıklar, ışığın istikrarını büsbütün bozdu.

Atmosfere yayılan bu parçacıkların boyutu, kırmızı ışığın dalga uzunluğundan biraz daha genişti. Bu durum, kırmızı ışığın atmosferden süzülmesini zorlaştırırken mavi ışığın daha rahat geçmesine imkan sağladı. Sonuç olarak ortaya mavi-yeşil bir Ay, masmavi bir Güneş ve yeşil gün batımları çıktı. Benzeri bir tesir, uygun boyuttaki duman parçacıklarının yayıldığı büyük orman yangınlarında da görülebiliyor.

Ancak gökbilimciler için bu durum bazen baş karıştırıcı hale gelebiliyor. “Mavi ay” terimi, günümüzde görsel bir renk değişiminden fazla daha çok bir takvim olayını anlatmak için kullanılıyor. Ay’ın yörüngesi takvim aylarımızla tam olarak örtüşmediği için, yaklaşık her iki buçuk yılda bir, bir yıl içinde 12 yerine 13 dolunay gerçekleşiyor. Bu fazladan dolunaya “mavi ay” deniyor. Yani gökyüzünde nitekim mavi bir ay görmek için takvime değil, atmosferin yapısını değiştirecek devasa tabiat olaylarına bakmak lazım.