Orta Doğu’nun bahtı, 1908 yılında İran’ın güneybatısındaki Mescid-i Süleyman’da petrolün 24 metre yüksekliğe fışkırmasıyla geri dönülemez bir formda değişti. “Medeniyetin beşiği” olarak anılan bu coğrafya, o günden sonra dünya siyasetini ve iktisadını tekrar şekillendirdi. Fakat petrolün bu topraklardaki öyküsü, yeni çekişmelerden çok daha eskiye, milyonlarca yıl öncesine dayanan jeolojik bir geçmişe sahip.
Bundan yaklaşık 250 ila 50 milyon yıl evvel, bugün çöllerle kaplı olan bu devasa bölge “Tetis Okyanusu” ismi verilen dev bir denize mesken sahipliği yapıyordu. Gondvana ve Lavrasya kıtaları ortasında uzanan bu tropikal sular; planktonlar, mercan rifleri ve dev deniz canlılarıyla dolup taşıyordu. Vakitle tektonik plakaların hareketiyle Afrika ve Arabistan levhaları Avrasya ile çarpışınca, Tetis Okyanusu yavaş yavaş kapandı. Dev su kütlesi çekilirken ardında milyonlarca yıl boyunca birikmiş devasa bir organik katman bıraktı. Bugün Basra Körfezi’nin altında yatan varlıklı yataklar, işte bu antik denizin mirası olarak biliniyor.
Petrolün kaynağı dinozorlar mı?
Yaygın bir yanlış inanışın tersine, ham petrol aslında sıkışmış dinozor kalıntılarından oluşmuyor. Petrolün asıl kaynağını, deniz tabanına çöken ve katmanlarca tortunun altında kalan mikroskobik algler ve planktonlar oluşturuyor. Bu küçük organizmaların milyonlarca yıl boyunca güneşten emdiği güç; yüksek basınç ve ısının tesiriyle bugün kullandığımız sıvı ve gaz hidrokarbonlara dönüştü. Yani bugün tükettiğimiz güç, aslında milyonlarca yıl öncesinin hapsedilmiş güneş ışığı.
Dünya genelindeki petrol üretiminin yaklaşık %30’unu, doğal gaz üretiminin ise %17’sini bu bölge karşılıyor. Suudi Arabistan, İran ve Irak bu hissenin aslan hissesini elinde tutarken, komşu ülkeler de bu zenginlikten faydalanıyor. Değişik bir ayrıntı ise Orta Doğu’nun aslında dünyanın en büyük toplam petrol rezervine sahip olmaması. Bilinen en büyük rezervler Venezuela’da bulunuyor, dünyanın en büyük petrol üreticisi koltuğunda ise ABD oturuyor.
Ancak Orta Doğu’yu vazgeçilmez kılan asıl fark, petrolün kalitesi ve erişilebilirliğinde gizli. Batı Asya yatakları yüzeye nispeten daha yakın olduğu için petrole ulaşmak çok daha kolay ve daha az maliyetli. Ayrıyeten Venezuela üzere yerlerdeki petrol “yoğun ve yapışkan” bir yapıdayken, Orta Doğu petrolü “hafif ve tatlı” olarak bedellendiriliyor. Bu terim, petrolün işlenmesinin zahmetsiz ve global pazarlar için çok daha cazip olduğu demek.
Jeolojik yapıdan kaynaklanan bu avantaj, bölgeyi dünya güç piyasasının merkezine yerleştirmiş durumda. Jeopolitik istikrarlarla birleşen bu doğal miras, dünyayı etkilemeye devam ediyor.
