Uyku, zihnin ve vücudun dinlenmeye geçtiği, lakin tıpkı vakitte beynin hala faal olduğu karmaşık bir süreç. Gördüğümüz düşler da bunun delili. Pekala lakin işitme engelli bireylerin, düşlerinde nasıl “konuştuğu” hiç aklınıza takıldı mı? Öbür bir deyişle, işitme engelli bireyler uyku sırasında da işaret lisanıyla mi bağlantı kuruyor?
İşaret lisanının bilinçsiz zihinle nasıl bir ilgisi olduğu ve bu lisanın düş süreçlerinde nasıl kendini gösterdiği şimdi tam olarak anlaşılmış değil. Lakin kimi dikkat cazip hadise çalışmaları ve uzman görüşleri, bu soruya ışık tutmaya başlamış durumda.
İşitme engelli bireylerin uykuda işaret lisanı kullanıp kullanmadığına dair bilimsel çalışmalar hayli hudutlu. Fakat ender birtakım olay incelemeleri, bu hususta çarpıcı ipuçları sunuyor. Örneğin 2017 yılında yayımlanan dikkat cazip bir olay çalışmasında, 71 yaşında ve ileri derecede işitme kaybına sahip bir erkek birey incelenmiş. Bu kişi, REM (hızlı göz hareketi) uykusu esnasında, kas felci (atoni) yaşamamış ve fizikî olarak hareket etmeye devam etmiş. REM uykusu sırasında, olağanda kaslar süreksiz felç haline geçer ve bu sayede beşerler hayallerinde gördükleri hareketleri gerçek dünyada yapmaz. Lakin bu kişi için durum farklıydı.
Araştırmacılar, adamın REM uykusunda işaret lisanını kullanarak elleriyle hareket ettiğini gözlemlemiş. Dahası, bu hareketleri tahlil ederek hayalinde ne gördüğünü kestirim edebilmişler. Bu da işaret lisanının hayal sırasında faal hale gelebildiğine ve bilinçdışı zihnin bu lisanı kullanabildiğine dair değerli bir delil.
Bilimsel bilgi hudutlu olsa da, kimi işitme engelli bireyler düşlerinde işaret lisanı kullandıklarını tabir ediyor. Bu ferdî anlatılar, birden fazla vakit uykuda ellerin hareket ettiği ya da duşta öbür işitme engelli bireylerle işaret lisanı yoluyla irtibat kurulduğu istikametinde. Birtakım bireyler ise uyandıklarında ellerinin işaret lisanına misal konumlarda olduğunu ya da partnerlerinin onların gece boyunca ellerini hareket ettirdiğini fark ettiklerini söylüyor. Bu cins anlatılar, işaret lisanının yalnızca bir irtibat biçimi değil, birebir vakitte derin bir bilişsel süreçle temaslı bir söz biçimi olduğunu düşündürüyor.
Uzmanlar ne diyor?
Konuyla ilgili görüş belirten uzmanlardan biri de Goldsmiths Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olarak misyon yapan Alice Gregory. Uyku ve psikopatoloji, genetik davranış kalıpları ve uyku felci üzere alanlarda çalışan Gregory, bilhassa uyku sırasında zihinsel süreçlerin nasıl işlediğine dair araştırmalara sahip.
Gregory’e nazaran, işaret lisanı ile kelamlı lisanın beyin üzerindeki tesirleri birbirine hayli emsal. Yani kelamlı lisan ile duşta konuşan bireyler olduğu üzere, işaret lisanı kullanan bireylerin de hayal sürecinde tıpkı bilişsel yolları kullanması mümkün. Bu da işaret lisanının, bilinçaltı seviyede de etkin olabileceğini gösteriyor.
İşaret lisanı, uzun yıllar boyunca yalnızca pratik bir bağlantı aracı olarak görülmüş, dilbilimsel ve nöropsikolojik istikametleri ise birden fazla vakit ihmal edilmiştir. Bu nedenle, bilhassa uyku sırasında işaret lisanının nasıl kullanıldığına dair çalışmalar epeyce hudutlu. Ayrıyeten işaret lisanıyla bağlantının gözlemlenebilir olması, lakin yorumlanmasının epey karmaşık olması da araştırmaların önünde bir mahzur oluşturuyor. Bir bireyin uykuda ellerini hareket ettirmesi işaret lisanıyla bağlantı kurduğunu gösterebilir; lakin bu hareketlerin dilsel mi yoksa rastlantısal mı olduğunu belirlemek için ileri seviyede tahliller gerekli.
Kısacası, bugüne kadar elde edilen bulgular, işitme engelli bireylerin hayallerinde ve hatta uykuda fizikî olarak da işaret lisanı kullanabileceğini gösteriyor. REM uykusunda gözlemlenen dilsel el hareketleri, beynin işaret lisanını bilinçsiz seviyede de etkin biçimde kullanabildiğine işaret ediyor.
Ancak bu bahis hala bilimsel olarak gereğince keşfedilmiş değil. Daha fazla olay çalışması, EEG ve hareket tahlili üzere ileri teknolojilerle desteklenen araştırmalar, bu büyüleyici alanı daha yeterli anlamamıza yardımcı olacaktır.
