Hayatın birinci yıllarına dair anılar, birçok vakit sis perdesi gerisinde kalır. Bebekliğimize dair anlatılanları diğerlerinden dinleriz lakin kendimiz hiçbir şey hatırlamayız. Halbuki bu devirde de gülüyoruz, ağlıyoruz, öğreniyoruz…
Peki neden o yıllar hafızamızdan silinmiş üzere oluyor? Bu durumun bilimsel bir ismi var: Bebeklik ya da çocukluk amnezisi. Beynimizin bu birinci anıları neden saklayamadığı ya da daha sonra neden ulaşamadığımız ise uzun müddettir araştırılıyor.
Gerçekten de, neden hayatımızın birinci birkaç yılındaki anılar bir sis perdesinin ardında kalıyor? Bu sorunun cevabını anlayabilmek için evvel belleğin iki temel cinsini ayırmak gerekiyor: Anlamsal bellek, etrafımızla ilgili bilgileri, örneğin annemizin kim olduğunu ya da bir şey istemeden evvel “lütfen” denmesi gerektiğini hatırlamamıza yardımcı olur. Epizodik bellek ise, bir olayın nerede ve kiminle yaşandığını, o ana dair detayları ve hisleri kapsar. Çocuklar çoklukla anlamsal belleği erken yaşta kullanmaya başlarken, epizodik bellek biraz daha karmaşık bir süreçtir.
Gizemin kaynağı: Hipokampüs
Bilim beşerlerine nazaran, bu farkın temel nedeni beynin bilhassa hipokampüs ismi verilen kısmının geç olgunlaşması. Hipokampüs, uzun müddetli belleğin oluşumunda kilit rol oynar. Birtakım araştırmalar, 2 ila 4 yaş ortasında kaydedilen epizodik anıların silinmeye daha yatkın olduğunu öne sürüyor. Bu yaş kümesindeki çocukların anıları kodlayamadığı değil, kodladıkları bilgileri ilerleyen yaşlarda hatırlayamadıkları düşünülüyor.
Geçtiğimiz Mart ayında yayımlanan bir araştırma, bu mevzuya yeni bir bakış açısı sundu. 4 ay ile 2 yaş ortasındaki çocuklarla yapılan çalışmada, çocuklara yüzler, objeler ve sahneler içeren görseller gösterildi. Bu sırada beyin aktiviteleri, fMRI
Sonuçlar epeyce dikkat cazipti: Hipokampüsteki aktivite düzeyi arttıkça, çocukların daha evvel gördükleri görsellere daha uzun mühlet baktıkları gözlemlendi. Üstelik bu aktivitenin ağırlaştığı alan, yetişkinlerde epizodik belleğin işlendiği bölgeyle örtüşüyordu. Bu da, çocukluk amnezisinin asıl nedeninin o anıların hiç oluşmaması değil, yıllar sonra erişilemez hale gelmesi olabileceğini düşündürüyor.
Deneyde, otizm gibisi özelliklere sahip farelerin, olağan farelere kıyasla yavruluk periyotlarına ilişkin anıları daha net hatırlayabildikleri gözlendi. Araştırmacılar, bu durumu hamilelik sırasında dişi farelerin bağışıklık sisteminin uyarılmasıyla açıklıyor. Bu tıp bir bağışıklık yansısı, yavruların beyinlerinde hafıza ile alakalı hücrelerin gelişimini etkileyerek, erken anıların kalıcılığını güçlendirmiş olabilir.
Araştırmanın ortak muharriri, biyokimya uzmanı Dr. Tomás Ryan, bu sonuçların doğuştan gelen lakin değiştirilebilir bir “unutma anahtarı” olabileceğine işaret ettiğini söylüyor. Yani hafıza sistemimiz, sadece doğduğumuzda neye hazır olduğumuzla değil, tıpkı vakitte çevresel etkenlerle de şekilleniyor olabilir.
Her ne kadar bu çalışmalar fareler üzerinde gerçekleştirilmiş olsa da, elde edilen bilgiler insan hafızasının gelişimi hakkında değerli ipuçları veriyor. Bilhassa erken yaş hafızası konusunda gelecekte yapılacak araştırmalar, hem çocuk gelişimi hakkında daha derin bir anlayış sağlayabilir hem de unutma kavramına bakış açımızı büsbütün değiştirebilir.
