Tarihte kayıtlara geçmiş en büyük kozmik çarpışma, tahminen de en tuhaf soruyu beraberinde getiriyor Bir şey düştüyse, neden ortada hiçbir iz yok?
30 Haziran 1908 sabahı, Sibirya’nın Podkamennaya Tunguska Irmağı havzası üzerinde gökyüzü evvel alevlendi, akabinde titredi. Londra’nın yüzölçümünü geride bırakan yaklaşık 2 bin 150 kilometrekarelik Tayga Ormanı, saniyeler içinde yerle bir oldu. Devasa ağaçlar tek bir merkezden dışarıya gerçek serildi; güya görünmez bir el hepsini tıpkı anda itti. Batı Avrupa’da bile sismik dalgalar hissedildi. Lakin patlama merkezine ulaşan araştırmacılar orada bulması gereken şeyi bir türlü bulamadı: Krater yoktu, göktaşı modülü yoktu, hiçbir şey yoktu…
Olayın coğrafik uzaklığı ve Rusya’nın o devirde geçirdiği siyasi çalkantılar, bölgeye bilimsel bir grubun ulaşmasını tam 19 yıl erteledi. 1927’de mineralog Leonid Kulik liderliğindeki grup, dev bir çukur ve göktaşı enkazı beklentisiyle yola çıktı. Gördükleri ise apayrı bir görüntüydü: Merkezden 30 kilometre boyunca uzanan, kavrulmuş ve darmadağın bir ağaç denizi… Tüm gövdeler birebir noktayı gösteriyordu fakat o noktada yalnızca bataklık bir alan vardı. Bu boşluk, uzay gemisi kazalarından kara delik geçişlerine uzanan onlarca fantastik teoriye taban hazırladı. Gerçek ise çok daha yalındı.
Yere çarpmadan patlayan kütleler
Tunguska olayının sırrı aslında atmosferde gizli. Bir gök cisminin yerde krater açabilmesi için katı bir cisim olarak toprağa ulaşması gerekiyor. Taşlı bir asteroid ya da kuyruklu yıldız modülü, atmosfere saatte on binlerce kilometre süratle girerken giderek ağırlaşan hava basıncıyla boğuşur. Şayet bu obje saf metalden oluşmuyorsa, ön yüzeyindeki basınca yenik düşer ve biriken kinetik güç havada patlamayla hür kalır. “Hava patlaması” ismi verilen bu düzenek, Tunguska’yı açıklayan temel fizik. Varsayımlara nazaran patlama yerden 5 ila 10 kilometre yüksekte gerçekleşti; yere çarpan obje değil, gökyüzünden inen bir şok dalgasıydı.
Patlamanın gücü, o devirde bölgede rastgele bir ölçüm aygıtı bulunmadığı için sadece dolaylı yollarla hesaplanabildi. Yıkılan ormanın boyutu ve sismik bilgiler, bilim insanlarını 10 ila 15 megaton TNT varsayımına götürdü; bu Hiroşima bombasının yüzlerce katına denk geliyor. Cismin tam kimliği hala tartışmalı: Son araştırmalar 50-60 metre çapında taşlı bir asteroidi işaret etse de kuyruklu yıldız tezini savunanlar da var. Merkeze yakın Cheko Gölü’nün patlamadan arta kalan bir modülle oluştuğunu öne süren İtalyan araştırmacılar ise bu fikri, gölün 1908 öncesine dayandığını savunan bilim insanlarından kâfi dayanak göremedi.
Asıl sıkıntı geçmişte değil, gelecekte. 2013’te Rusya’nın Çelyabinsk kenti üzerinde patlayan çok daha küçük bir meteor, şok dalgasıyla binlerce binanın camını kırdı ve 1500 kişiyi yaraladı.
Tunguska gibisi objeler kainatta sandığımızdan çok daha yaygın; üstelik bir felakete neden olmak için bir kente direkt çarpmaları da gerekmiyor. Bu yüzden bilim insanları artık sadece dev asteroidleri değil, atmosferde patlayabilecek daha küçük gök cisimlerini de haritalandırmak için ağır uğraş harcıyor. Sibirya’da o sabah ne düştüğü sorusu büyük ölçüde cevap buldu; cevap bekleyen asıl soru, bir sonrakinin ne vakit geleceği.
