1965 yılının Mart ayında, uzay seyahatleri hala bilinmeyenlerle doluyken, Sovyet kozmonotu Alexei Leonov’un gerçekleştirdiği misyon insanlık için büyük bir imtihan haline geldi. Voskhod 2 isimli uzay aracıyla yörüngeye çıkan Leonov, insanlık tarihinin birinci uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi. Ancak bu tarihi an, yalnızca teknik bir muvaffakiyet değil; insan vücudunun uzaya verdiği yansıyı ortaya koyan kritik bir tecrübe oldu.
Leonov, kendisini uzay aracına bağlayan ince bir çizgiyle, karanlık ve sessizliğin hakim olduğu boşluğa adım attı. Gökyüzünün mutlak siyahlığı içinde, sadece Güneş ışığıyla parlayan küçük bir mavi küre olarak görünen Dünya, onun tek referans noktasıydı. Fakat bu etkileyici görüntünün tadını çıkaracak fazla vakti yoktu. Uzay giysisi, dış ortamın düşük basıncı nedeniyle adeta şişerek bir balon üzere kabardı. Hareket edemez hale gelen Leonov’un uzay aracına geri dönmesi neredeyse imkansız görünüyordu. Kendi başına verdiği karar ise son derece riskliydi: Giysinin iç basıncını düşürerek tekrar hareket kabiliyeti kazandı ve sıkıntı da olsa içeri dönmeyi başardı. Bu kısa fakat güçlü yürüyüş sadece 12 dakika sürdü, ancak uzay ile insan bedeni ortasındaki birinci direkt müsabaka olarak tarihe geçti.
Uzayda atmosfer yok; yani ne hava, ne rüzgAr, ne de ses var. Yerçekimi de Dünya’daki üzere işlemez. Memleketler arası Uzay İstasyonu’ndan gelen görüntülerde gördüğümüz süzülme hali, yerçekimsiz bir ortamdan değil, istasyonun yüksek süratle Dünya yörüngesinde dolanmasından kaynaklanır. Gerçek manada tehlikeli olan ise, ani basınç farkıdır.
Uzayın vakumu, tam manasıyla boş olmasa da, nefes almak için uygun bir ortam sunmaz. Husus yoğunluğu o kadar düşüktür ki ses bile iletilemez. Lakin sorun sırf dış ortamla hudutlu değil; insan bedeni bu şartlara karşı büsbütün savunmasızdır.
Normal kurallarda bedenimizdeki sıvılar, bilhassa de kan, 37°C sıcaklıkta ve Dünya atmosferi altında istikrarda kalır. Fakat dış basınç apansız ortadan kalkarsa, bu sıvıların kaynama noktası düşer. Bu da, beden sıvılarının beden sıcaklığında kaynamaya başlaması manasına gelir. Bu ölümcül olay “ebolizm” olarak isimlendirilir. Sırf birkaç saniye içinde şuurun yitirilmesine ve çok kısa müddette hayat işlevlerinin durmasına yol açabilir.
Bu nedenle astronot giysileri sırf dış etkenlere karşı bir kalkan değildir; tıpkı vakitte bedene içeriden basınç uygulayan ve hayatta kalmak için gerekli dengeyi sağlayan gelişmiş ömür sistemleriyle donatılmıştır. Bu giysiler ekseriyetle 0,3 bar civarında bir iç basınç sağlar. Bu oran, hayatta kalmak için taban hudut olarak kabul edilir.
Donmak ve yanmak ortasındaki ince çizgi
Uzaydaki bir başka önemli tehdit, sıcaklık farkıdır. Güneş’ten direkt ışık alan yüzeylerde sıcaklık +150°C’ye kadar çıkabilirken, gölgede kalan bölgeler -150°C’ye kadar düşebilir. Bu da birebir anda hem donmaya hem de yanmaya açık olmanız manasına gelir. İnsan bedeni bu tıp sıcaklık değişimlerine dayanamaz. İşte bu yüzden uzay giysileri sırf basınç değil, ısı denetimi de sağlar. İçerisinde yer alan soğutma sistemleri, bedenin sabit sıcaklıkta kalmasını mümkün kılar. Ayrıyeten Güneş’ten gelen ziyanlı ışınlara ve kozmik radyasyona karşı esirgeyici katmanlar içerir.
Uzayın bir başka görünmez tehdidi ise kozmik radyasyondur. Bu radyasyon, çoklukla Güneş’ten ya da çok daha uzak yıldızlardan gelen yüksek güçlü parçacıklardan oluşur. Bu parçacıklar, uzun vadeli maruziyet durumunda hudut sistemini bozabilir, hücrelere ziyan verebilir ve DNA yapısını etkileyebilir. Uzay giysileri muhakkak ölçüde muhafaza sağlasa da, radyasyon tesiri büsbütün ortadan kaldırılamaz. Bilhassa uzun periyodik vazifelerde bu tehdit daha da barizleşir.
Uzayda yaşanan tehlikeler sadece fizikî şartlardan ibaret de değil. Tüm hesaplamalara ve teknolojik tedbirlere karşın, insan faktörünün olduğu her yerde beklenmedik durumlar ortaya çıkabiliyor. Bunun çarpıcı bir örneği, 2013 yılında yaşandı. Avrupa Uzay Ajansı astronotu Luca Parmitano, bir uzay yürüyüşü sırasında, giysisinin soğutma sisteminde oluşan bir arıza nedeniyle kaskının içinin yavaş yavaş suyla dolduğunu fark etti. Nefes almakta zorlanmaya başlamış, görüş alanı süratle azalmıştı. Durum süratle ciddileşti. Neyse ki vaktinde müdahale edildi ve olay felaketle sonuçlanmadan atlatıldı.
Özetle, insan vücudu uzay boşluğunda yaşamaya uygun değil. Atmosferin koruyuculuğu olmadan, her şey ölümcül olabilir: Basınç farkı, sıcaklık uçurumları, görünmeyen radyasyon ya da beklenmedik bir sistem arızası… Lakin her uzay yürüyüşü, bu tehditlerle yüzleşmenin yanı sıra, onları daha âlâ anlamak için de bir fırsat sunuyor. Alexei Leonov’un birinci adımıyla başlayan bu seyahat, bugün hala her yeni misyonda sonlarını arıyor.
