Yüzyıllardır Rapa Nui (Paskalya Adası) halkının devasa moai heykellerini nasıl hareket ettirip kilometrelerce taşıdığı bilim dünyasının en büyük sırlarından biriydi. Geçmişteki tanınan teorilerin tersine, fizik, 3D modelleme ve saha deneylerini birleştiren yeni bir araştırma, bu taş devlerinin aslında “yürütülerek” taşındığını gösteriyor. Pekala ancak Rapa Nui halkı, bunu nasıl başardı?
Antropoloji profesörleri Carl Lipo ve Terry Hunt‘ın öncülüğünde yürütülen bir çalışma, yaklaşık bin moai heykelinin nasıl taşındığına ışık tutuyor. Klâsik teoriler, heykellerin yere yatırılarak ahşap kızaklar yardımıyla çekildiğini öne sürüyordu; fakat bu, hem çok fazla insan gücü gerektiriyor hem de heykellere ziyan verme riski taşıyordu.
Yeni deliller ise çok daha şaşırtan ve kolay bir sistemi işaret ediyor: Rapa Nui halkı, heykelleri dik pozisyonda tutarak, halatlar yardımıyla zikzak çizdirerek “yürütmüş” olabilir. Lipo, bu metodun mantıksal temelini şöyle açıklıyor: “Bir kere sallanmaya başladığında, hareket ettirmek hiç de güç değil. Beşerler yalnızca tek bir kolla çekebilir. Hem güç tasarrufu sağlıyor hem de epeyce süratli ilerliyor.“
Fiziksel özellikler “yürüyüş” için tasarlanmış
Araştırma grubu bu teoriyi test etmek için öncelikle moai heykellerinin yüksek çözünürlüklü 3D modellerini oluşturdu ve yapılarını ayrıntılıca inceledi. Ortaya çıkan bulgular, heykellerin fizikî olarak bu salınımlı yürüyüş hareketine çok uygun olduğunu gösterdi.
Geniş, D formunda tabanlar, heykelin sallanırken dengeyi müdafaasını sağlıyor. Öne yanlışsız hafif eğimli olmaları, heykellerin doğal olarak öne yanlışsız adım atmasını kolaylaştırıyor.
Ekip, teorilerini kanıtlamak hedefiyle 4,35 ton yükünde, gerçeğine uygun bir moai replikası inşa etti. Deney sonuçları epeyce etkileyiciydi. Sadece 18 kişi, heykeli 40 dakika üzere kısa bir müddette 100 metre taşımayı başardı.
Lipo, bu yolun ölçek büyüdükçe daha da mantıklı hale geldiğini vurguluyor: “Fiziksel olarak büsbütün dengeli. Heykeller büyüdükçe bu yol daha da manalı oluyor, zira diğer türlü hareket ettirmek neredeyse imkansızlaşıyor.“
Yollar da bu bulguyu doğruluyor
Bu araştırma, yalnızca heykellerin hareketini değil, Paskalya Adası’ndaki eski yolların yapısını da açıklıyor. Yaklaşık 4,5 metre genişliğinde ve hafif içbükey biçimli olan bu yollar, dev heykellerin dik konumda istikrarda kalmasını kolaylaştırmak üzere tasarlanmış olabilir.
Lipo, bu yolların yalnızca bir altyapı olmadığını, taşıma sürecinin bir modülü olduğunu belirtiyor: “Görünüşe nazaran, her heykel taşındığında, yeni bir yol da inşa ediliyordu. Yolların üst üste binen ve paralel versiyonlarını görüyoruz. Muhtemelen heykeli bir ölçü taşıyıp önündeki pürüzleri temizliyor, akabinde yine taşıyorlardı. Yani yolu hazırlamaya çok vakit harcıyorlardı.“
Bu yeni bulgular, şu anda bu fikri çürütecek rastgele bir delil olmadığı için epeyce güçlü duruyor. Paskalya Adası’nın gizemleri ekseriyetle bilimsel destekten mahrum, abartılı teorilerle anılsa da, bu çalışma bilimsel testlerin ve saha deneylerinin geçmişi anlamamızdaki kritik rolünü ortaya koyuyor.
Lipo, bu keşfin yalnızca arkeolojik bir sırrı çözmekle kalmadığını, tıpkı vakitte Rapa Nui halkına hak ettikleri saygıyı iade ettiğini söylüyor: “Bu çalışma, Rapa Nui halkının inanılmaz derecede zeki olduğunu kanıtlıyor. Ellerindeki sonlu kaynaklarla bu devasa işi nasıl başaracaklarını buldular. Onların başarılarından öğreneceğimiz çok şey var.“
Çalışma, Journal of Archaeological Science mecmuasında yayımlandı…
