2021 yılında, Missouri’deki Saint Louis Hayvanat Bahçesi çok özel bir sakinini kaybetti. Hayvanat bahçelerinde yaşamış en yaşlı yılan unvanını taşıyan bu kraliyet pitonu, 62 yıllık ömrünün son demlerinde dahi bilim dünyasını şaşkınlığa uğratan bir olaya imza atmıştı.
Aslında, Kraliyet pitonlarının (Python regius) ortalama ömür mühletinin 30 yıl civarında olduğu düşünüldüğünde, 60 yaşını aşmış olması bile başlı başına fevkalâde bir durumdu. Lakin yılanın asıl şöhreti, vefatından sadece bir yıl evvel, 2020’de yumurtlama haberiyle geldi.
Bu yaşlı yılanın yumurtlaması, yaşı nedeniyle esasen başlı başına bir olaydı. Ancak asıl şaşırtan ayrıntı, hayvanat bahçesi kayıtlarına nazaran yılanın tam 15 yıldır çeşidinden bir erkekle temas etmemiş olmasıydı. Buna karşın yumurtaların sağlıklı olması, akıllara çabucak az görülen bir biyolojik olayı getirdi: Partenogenez.
Saint Louis Hayvanat Bahçesi’nin herpetoloji yöneticisi Mark Wanner, o devirde yaptığı açıklamada, bu yılanın bilinen en yaşlı yılan olduğunu belirtmişti. İleri yaşının yanına eklenen bu gizemli doğum, yılanı adeta bir biyoloji fenomeni haline getirdi.
Bakire doğum: Partenogenez nedir?
Yunanca’da “bakire yaratılış” manasına gelen partenogenez, döllenmeye gereksinim duymadan yumurta hücresinin direkt embriyoya dönüşebildiği eşeysiz bir üreme biçimi. Bu süreç, hayvanlarda ekseriyetle otomiksi ismi verilen bir sistemle gerçekleşir.
Otomiksi sırasında, yumurta hücresi üretim esnasında ortaya çıkan ve olağanda kaybolan “polar cisimcikler” ismi verilen hücrelerle birleşir. Sonuç olarak ortaya çıkan yavrular anneye çok benzerler, fakat birebir klonu değillerdir ve tamamının dişi olması beklenir.
Hayvanat bahçesi yetkilileri, yılanın hayatını kaybetmesinden sonra bile bu gizemin peşini bırakmadı. Yumurtladığı kümeden hayatta kalmayı başaran yavrunun incelenmesi için üniversite seviyesinde bir çalışma başlatıldı. Gaye, bu doğumun sahiden partenogenez mi, yoksa ender görülen öbür bir durum mu olduğunu genetik olarak belirlemek.
Sanılandan daha yaygın
Partenogenez, uzun yıllar boyunca çok az bir biyolojik olay olarak düşünülse de, günümüzde bilim insanları bu durumun sanılandan çok daha yaygın olduğunu biliyor. Artık yalnızca arılar ve su ayıları (tardigradlar) üzere tiplerde değil, toplamda 80’in üzerinde farklı tıpta belgelendiği biliniyor. Hatta kimi durumlarda, dişi hayvanlar erkeklere erişimi olmasına karşın kendi başlarına üremeyi tercih edebiliyor.
Ancak partenogenez, dişilerin erkekle temas olmadan üremesinin tek yolu değil. Kimi yılan ve kaplumbağa çeşitleri üzere hayvanlar, spermleri yahut döllenmiş yumurtaları bedenlerinde uzun mühlet depolayabilir ve şartlar uygun olduğunda gebelik sürecini başlatabilir. Bu yaşlı yılanın doğumunun partenogenez mi, yoksa yıllar evvel depolanmış bir spermin sonucu mu olduğu, bilim insanlarının çözmeye çalıştığı en büyük gizem.
