İran’ın güneydoğu bölgesinde yer alan ve yüz binlerce yıldır sönmüş kabul edilen Taftan Yanardağı’nda beklenmedik bir hareketlilik tespit edildi. Yeni yayımlanan bilimsel bir araştırma, volkanın tepesine yakın bir alanda on aylık kısa bir müddette 9 santimetrelik çarpıcı bir yükselme yaşandığını belirledi. Bu durum, yer altında gaz basıncının biriktiğini ve daha evvel bölge için risk teşkil etmediği düşünülen bu devin yakından izlenmesi gerektiği sinyalini veriyor.
Normalde, yaklaşık 11.700 yıl evvel başlayan Holosen devrinden bu yana patlamamış volkanlar “sönmüş” olarak kabul edilirken, Taftan Yanardağı’ndaki bu son aktivite, bilim insanlarının volkanı artık “uykuda” olarak tanımlamasının daha hakikat olacağını öneriyor. İspanyol Ulusal Araştırma Kurulu’ndan volkanolog ve çalışmanın kıdemli müellifi Pablo González, bulguların yanardağın gelecekte “şiddetli ya da daha sessiz bir halde bir salınım yapması gerektiğini” gösterdiğini belirtiyor. Lakin şimdilik yakın bir patlama korkusu için rastgele bir neden bulunmadığının da altını çiziyor.
Yer altındaki basıncın sırrı
Yaklaşık 3.940 metre yüksekliğindeki Taftan, Arap Okyanusu kabuğunun Avrasya kıtasının altına daldığı jeolojik bir alanda bulunuyor. Yanardağ halihazırda etkin hidrotermal sistemlere ve kükürt yayan bacalara (fumarol) mesken sahipliği yapsa da, insanlık tarihinde kayıtlara geçmiş bir patlaması bulunmuyor.
Volkanolog Mohammadhossein Mohammadnia, 2020 yılında yaptığı birinci uydu incelemelerinde yanardağda rastgele bir hareketlilik görmemişti. Lakin 2023 yılında toplumsal medyada bölge halkının yanardağdan çıkan ağır gaz emisyonlarını bildirmesiyle durum değişti. Hatta bu gazların kokusunun 50 kilometre uzaktaki Khash kentine kadar ulaştığı rapor edildi.
Bölgenin coğrafik ve siyasi zorlukları (uzak pozisyonu, isyancı kümelerin faaliyetleri ve hudut çatışmaları) nedeniyle karadan GPS izleme sistemleri kurulamadığı için araştırmacılar, Avrupa Uzay Ajansı’nın Sentinel-1‘inden gelen uydu manzaralarını incelemeye odaklanıyor. Bu bilgiler, tepeye yakın bölgede tabanda bariz bir kabarma olduğunu ve bunun yer altındaki basıncın arttığına işaret ettiğini doğruladı.
Mohammadnia’nın hesaplamalarına nazaran, yüzeydeki bu yükselmeyi tetikleyen itici güç, yerin 490 ila 630 metre altında bulunuyor. Bilim insanları, zelzeleler yahut yağış üzere dış etkenleri dışladı ve yükselmenin asıl magma rezervuarından (3,5 km’den daha derinde) bağımsız olduğunu tespit etti.
İki mümkün senaryo
Bu yükselmenin sebebi olarak ise iki mümkün senaryo üzerinde duruluyor: Ya volkanın altındaki hidrotermal sistemde bir değişiklik oldu ve bu gaz birikimine yol açtı; ya da az ölçüde magma üst hakikat kayarak gazların üzerindeki kayalara hakikat kabarcıklar oluşturmasına, kaya çatlaklarındaki basıncı artırmasına ve tabanın kabarmasına neden oldu.
Araştırmacılar, elde edilen bulguların halk ortasında paniğe yol açmasını amaçlamadıklarını, lakin İran’daki ilgili makamlara bölgeyi daha yakından izlemek için kaynak ayırmaları konusunda bir ihtar niteliğinde olduğunu söz ediyor. Bundan sonraki basamak, gaz izleme uzmanlarıyla işbirliği yaparak volkanın aktivitesini daha ayrıntılı tahlil etmek olacak.
