Dünya’nın sadık uydusu Ay, gökyüzünde her vakit birebir yüzünü bize dönse de aslında birbirinden büsbütün farklı iki karaktere sahip. Gökyüzüne baktığımızda gördüğümüz geniş ve koyu lekeler, uydumuzun art tarafına geçtiğimizde yerini neredeyse büsbütün pürüzlü ve açık renkli bir krater dokusuna bırakıyor.
Gökbilimciler, 17. yüzyıldan bu yana “mare” yani deniz olarak isimlendirilen bu bazalt düzlüklerinin neden yalnızca bize bakan tarafta yoğunlaştığını anlamak için onlarca yıldır ter döküyor. Ay’ın ön yüzünde %30’lara ulaşan bu volkanik yayılımın, art yüzde %1’in bile altına düşmesi, kozmosun en enteresan jeolojik asimetrilerinden biri.
Bu derin farklılığın kökenine inmeye çalışan bilim dünyası, temelde iki büyük senaryo üzerinde duruyor. Her iki ihtimal de bizi milyarlarca yıl öncesine, uydumuzun şimdi yeni oluştuğu ve yüzeyinin erimiş lavlarla kaplı olduğu kaotik periyoda götürüyor.
Dünya’nın kütle çekim kuvveti mi, kozmik bir kaza mı?
İlk ve en güçlü teorilerden biri, bu farkın ana sorumlusu olarak Dünya’nın yerçekimini işaret ediyor. Ay şimdi sıcak ve akışkan bir kütleyken, Dünya’nın devasa kütle çekimi radyoaktif ısı üreten elementleri kendi tarafına gerçek çekmeyi başardı. Bu durum, Ay’ın bize bakan yüzünün çok daha uzun mühlet sıcak kalmasına ve kabuğun daha ince kalmasına taban hazırladı. Sonuç olarak, uzaydan gelen meteor bombardımanları dindikten sonra bile yeraltındaki lavlar bu ince kabuktan sızarak bugünkü pürüzsüz koyu lekeleri oluşturdu. Art yüzdeki kalın kabuk ise bu lav çıkışlarına müsaade vermeyerek uydunun o tarafını adeta bir krater hapishanesine çevirdi.
Diğer taraftan, Çin’in Chang’e 6 üzere son periyot insansız görevleriyle elde edilen bilgiler, olayın devasa bir çarpışma sonucu yaşanmış olabileceğini de gösteriyor. Güneş Sistemi’ndeki en büyük çukurlardan biri olan Güney Kutbu – Aitken Havzası, Ay’ın art yüzünde bulunuyor. Birtakım araştırmacılara nazaran buraya çarpan devasa bir gök cismi, Ay’ın iç yapısını büsbütün altüst ederek magmanın istikrarsız dağılmasına yol açtı.
Ay’ın bize bakan tarafındaki karakteristik lekelerin gerçek kıssası, tahminen de bu iki teorinin birleşiminde yatıyor. Milyarlarca yıl süren Dünya – Ay dansının bir sonucu mu yoksa sistemin oluşum evresindeki şiddetli bir darbenin mirası mı olduğu sorusu, Artemis misyonlarıyla birlikte çok daha net bir karşılığa kavuşacak.
