Gözlerimizi bir ekrandan ayırdığımızda görsel illüzyonların tesiri çoklukla saniyeler içinde kaybolur. Fakat “McCollough etkisi” olarak bilinen olgu, alışılmış görsel oyunların tüm kurallarını değiştiriyor.
Bu tuhaf manzaralara gereğince uzun mühlet bakarsanız, zihninizin size oynadığı oyun saatlerce, hatta aylarca peşinizi bırakmıyor. Bilim dünyasında en inatçı illüzyon olarak anılan bu durum, beynimizin dış dünyayı algılama biçimine müdahale eden farklı bir yapıya sahip.
Süreç aslında hayli kolay bir temele dayanıyor. Evvel kırmızı taban üzerindeki yatay siyah çizgilere, akabinde yeşil yer üzerindeki dikey siyah çizgilere bakıyorsunuz. Bu iki manzara ortasında birkaç dakika boyunca gidip gelmek, görsel sisteminizde güçlü bir tetiklemeyi başlatıyor. Deneyin sonunda renksiz, dümdüz siyah-beyaz bir ızgaraya baktığınızda şaşırtan bir görünümle karşılaşıyorsunuz. Beyniniz orada olmayan renkleri kendisi yerleştiriyor; böylelikle hafif yeşil yatay çizgilerle pembemsi dikey tonlar görünmeye başlıyor. Baktığınız kağıt büsbütün renksiz olsa bile görsel sisteminiz zıt renkleri sahneye yansıtıyor.
İlk aşama 
İkinci aşama Aylarca süren görsel bir iz
Psikolog Celeste McCollough tarafından 1967 yılında tanımlanan bu tesirin asıl ürkütücü yanı, sıradan bir göz yanılması üzere çabucak geçip gitmemesi. Birinci araştırmalar durumun birkaç saat içinde söneceğini kestirim etse de ölçüm prosedürlerindeki kusurlar gerçeği perdeliyordu. Bilim insanları denekleri her test ettiğinde, illüzyonun tesirini farkında olmadan zayıflatıyordu. Bu durum, yarım yamalak hatırlanan bir rüyayı her anlatışta ayrıntıların biraz daha silinmesine benziyor.
Araştırmacılar sürece müdahale etmeden denekleri yalnızca tek bir sefer test ettiklerinde ise tablo değişti. Kimi iştirakçilerde bu yanılsama yaklaşık 85 gün, yani neredeyse üç ay boyunca gücünü korudu. Görsellere çok uzun mühlet bakarsanız; dışarı çıktığınızda bir bahçe çitinde, pencere panjurlarında yahut tuğla duvarlarda hayali renkler görmeye devam edebilirsiniz. Her ne kadar kalıcı bir hasar kanıtlanmasa da günlerce süren hafif baş ağrısı ve bulanık görme hissi kaçınılmaz bir sonuç haline gelebiliyor.
Bilim dünyasındaki hakim görüş, bu karmaşanın göz merceğinde değil, direkt beynin görsel korteksinde yaşandığı tarafında. Beynimiz dış dünyayı manalandırmak için renkleri ve biçimleri birbirine bağlayan verimli modeller oluşturuyor. Muhakkak bir renk ile çizgi tarafı ortasında kurulan bu güçlü bağ, beynin “bu bilgi gelecekte işime yarayabilir” mantığıyla hareket etmesi sonucu kolay kolay silinmiyor.
1995 yılında karbonmonoksit zehirlenmesi nedeniyle beyin hasarı alan bir hasta üzerindeki testler de bu tezi dayanaklar nitelikte. Hasta, biçimleri algılama yetisini kaybetse bile McCollough tesirini hala yaşıyordu. Sistemin beynin çok temel ve ilkel bir noktasında gizlendiği düşünülüyor. Çalışma prensibi tam çözülemese de bu tesir, insan beyninin ne kadar kolay manipüle edilebildiğini ve öğrendiği bir yanlışı unutmasının ne kadar sıkıntı olduğunu kanıtlıyor.
