Kozmoloji dünyası son yılların en dikkat cazip tartışmalarından biriyle karşı karşıya. Dark Energy Spectroscopic Instrument projesinde çalışan araştırmacılar, kainatın genişlemesini hızlandırdığı düşünülen karanlık gücün vakitle zayıflıyor olabileceğine dair güçlü ipuçları buldu. Bu sonuç doğrulanırsa çağdaş kozmolojinin temel taşlarından biri önemli biçimde sarsılabilir.

Bugüne kadar kabul edilen modele nazaran karanlık güç sabit bir büyüklük. Lambda CDM olarak bilinen standart kozmoloji modeli, kainatın genişlemesini açıklamak için karanlık enerjiyi boş uzayın değişmeyen gücü olarak tanımlar. Bu yaklaşımda cihan genişledikçe genişleme suratı giderek artar.

Ancak DESI dataları, bu hızlanmanın vakit içinde değişebileceğini gösteriyor. Şayet bu tablo doğrulanırsa karanlık gücün sabit olmadığı ve vakitle evrim geçirdiği ortaya çıkacak. Bu türlü bir durum sırf kozmoloji modelini değil, karanlık unsur ve yerçekimi hakkındaki teorileri de tekrar düşünmeyi gerektirebilir. Berkeley’deki California Üniversitesi’nden fizikçi Eric Linder, bunun fiziğin birçok alanında büyük değişimlere kapı açabileceğini söylüyor.

Döngüsel cihan fikri tekrar tartışılıyor

Standart modele nazaran cihan birinci anlarında enflasyon ismi verilen son derece süratli bir genişleme yaşadı. Bu süreç, kozmosun büyük ölçeklerde neden düz ve homojen göründüğünü açıklamak için kullanılıyor. Lakin bu teori uzun müddettir birtakım fizikçiler tarafından eleştiriliyor.

Princeton Üniversitesi’nden Paul Steinhardt, enflasyon modelinin önemli sorunlar barındırdığını savunuyor. Ona nazaran teori alışılmadık başlangıç şartlarına muhtaçlık duyuyor ve çoklu cihan fikrine yol açıyor.

Steinhardt bunun yerine döngüsel cihan modelini savunuyor. Bu görüşe nazaran cihan sonsuz bir döngü içinde genişliyor, akabinde büzülüyor ve yine sıçrayarak yeni bir evre başlatıyor. Lakin bu türlü bir modelin çalışabilmesi için karanlık gücün sabit olmaması gerekiyor.

Bu senaryoda karanlık güç vakitle zayıflar, genişlemeyi yavaşlatır ve sonunda kainatın yine büzülmesine neden olur. DESI bilgilerinde görülen genişleme suratındaki değişim, bu olasılığın birinci kademesiyle uyumlu olabilir. Tekrar de bilim insanları bu sonuçların döngüsel cihan için kesin bir ispat oluşturmadığını vurguluyor.

Sicim teorisi için yeni bir fırsat

DESI dataları, uzun müddettir tartışmalı olan sicim teorisini de yine gündeme taşıdı. Bu teoriye nazaran kainattaki tüm parçacıklar son derece küçük titreşen sicimlerden oluşur ve bu sicimler zımnî ekstra boyutlar içinde var olur.

Harvard Üniversitesi’nden teorik fizikçi Cumrun Vafa ve çalışma arkadaşları birkaç yıl evvel karanlık gücün sabit olamayacağını savunan bir model ortaya koymuştu. Swampland varsayımları olarak bilinen teorik yaklaşımı kullanan grup, karanlık gücün vakitle değişen bir alan olması gerektiğini öne sürdü.

Bu fikir o periyotta tartışmalıydı zira müşahedeler karanlık gücün sabit olduğu tarafındaydı. Hatta kimi araştırmacılar bu nedenle sicim teorisinin müşahedelerle uyuşmadığını sav ediyordu.

Gizli boyutların izleri mi görülüyor?

Vafa ve grubu 2022 yılında daha kapsamlı bir model geliştirdi. Bu modele nazaran uzay vakit yapısında büyük bir bilinmeyen ekstra boyut bulunabilir ve bu boyutun büyüklüğü kozmik vakit boyunca yavaşça değişebilir.

Boyutun geometrisi değiştikçe kainatta gözlenen güç ölçüsü da değişir. Bu da gözlemsel olarak karanlık gücün giderek zayıflaması formunda ortaya çıkabilir. DESI bilgilerinin işaret ettiği tablo da tam olarak bu senaryoya benziyor.

Araştırmacılar 2025 yılında DESI datalarını başka kozmolojik müşahedelerle birlikte tahlil ettiğinde bu modelin standart lambda CDM modelinden daha âlâ ahenk sağladığını gördü. Ayrıyeten karanlık gücün değişmesine müsaade veren öteki modellerle de benzeri doğrulukta sonuçlar verdi.

Fizikte yeni soruların kapısı aralanıyor

Bilim insanları tekrar de temkinli davranıyor. DESI dataları şimdi sicim teorisi için direkt ispat sayılmıyor ve kapalı boyut içermeyen kimi alternatif modeller de mevcut bilgilerle uyumlu sonuçlar üretebiliyor. Buna karşın sonuçların doğrulanması halinde sicim teorisinin test edilebilir iddialar üretmediği tarafındaki tenkitler zayıflayabilir. Oxford Üniversitesi’nden Pedro Ferreira, bu sonuçların temel fizik hakkında direkt bir çıkarım yapmayı zorlaştırdığını söylüyor.

Chicago Üniversitesi’nden Mike Turner ise daha optimist. Ona nazaran bu bulgular kozmoloji ile parçacık fiziğinin kesiştiği noktada cihanın en temel yapısına dair değerli ipuçları verebilir. Şayet DESI bilgileri katılaşırsa fizikçiler sırf karanlık enerjiyi değil, uzay vaktin derin yapısını ve kainatın kaç boyuttan oluştuğunu yine kıymetlendirmek zorunda kalabilir. Bu da çağdaş fiziğin en büyük sorularından kimilerini yine gündeme taşıyabilir.