Yüzyıllardır süregelen bir gerçek var: Ortalamalara bakıldığında bayanlar erkeklerden daha uzun yaşıyor. Bu durum, yalnızca insanlara mahsus de değil. Yeni bir bilimsel araştırma, memelilerin büyük çoğunluğunda bu hayat mühleti farkının gözlemlendiğini ortaya koyuyor. Lakin bu farkın nedenleri, yalnızca genetikle sonlu değil.
Our World in Veri bilgilerine nazaran, bugün global olarak bayanlar ortalama 73.8 yıl, erkekler ise 68.4 yıl yaşıyor. Yıllar geçtikçe bu sayılar değişse de, bayanların daha uzun ömürlü olması istikrarlı bir biçimde devam ediyor. Bu eğilim, memelilerin %72’sinde dişilerin daha uzun yaşadığı hayvanlar aleminde de gözlemleniyor. Lakin bu durum her canlı için geçerli değil. Örneğin, kimi kuş, sürüngen ve böcek tiplerinde erkeklerin daha uzun yaşadığı biliniyor.
Bu durumu araştıran memleketler arası bir takım, heterogametik cinsiyet teorisinin temel nedenlerden biri olduğunu belirtiyor. Erkekler tek bir X ve tek bir Y kromozomuna sahipken, bayanlar iki X kromozomuna sahip. Araştırmacılara nazaran, iki X kromozomu, ziyanlı genetik mutasyonlara karşı ekstra bir müdafaa sağlıyor. “Temelde tıpkı genin iki kopyasına sahip olmak, bir tane olmasından daha iyidir” diyen Dr. Johanna Stärk, bu durumun biyolojik bir avantaj yarattığını düşünüyor. Y kromozomunun içerdiği uzun ve tekrar eden DNA dizilerinin de birtakım dezavantajları beraberinde getirdiği üzere bir niyet mevcut.
Evrimsel süreçler ve cinsel seçilim
Araştırma, genetik faktörlerin yanı sıra, evrimsel süreçlerin de bu ömür müddeti farkında değerli bir rol oynadığını ortaya koyuyor. Çiftleşme bahtı için erkekler ortasında yaşanan rekabet, bu faktörlerden en kıymetlisi. Hayvanlar aleminde erkekler, dişileri etkilemek ve çiftleşme talihi kazanmak için renkli tüyler, değişik sesler ya da geyiklerdeki üzere büyük boynuzlar üzere özellikler geliştiriyor. Lakin bu etkileyici özelliklerin oluşmasının ve korunmasının bedeli, hayat müddetinden feragat etmek olabiliyor. Dahası, çiftleşme rekabeti için sık sık arbedelere girmeleri de erkeklerin hayat beklentisini olumsuz etkiliyor.
Çalışmanın bir öbür değerli bulgusu ise ebeveynlik ile ilgili. Araştırmacılar, yavrularına daha fazla bakım sağlayan cinsiyetin, daha uzun yaşadığını fark etti. Memelilerde ekseriyetle yavru bakımını üstlenen dişiler olduğundan, bu durum onların hayatta kalma müddetini artırmış olabilir. Kuşlarda ise durum farklıdır; kuşların %68’inde erkeklerin daha uzun yaşadığı görülüyor. Bu durum, kuşlarda kimi cinslerin yavru bakımını erkeklerin üstlenmesiyle ilgili olabilir.
Hayvanat bahçesi datalarının gösterdikleri
Bu araştırma, Dünya genelindeki hayvanat bahçelerinden toplanan 528 göğüslü ve 648 kuş tipine ilişkin datalarla yapıldı. Bu durumun en değerli avantajı, çevresel baskıların (yırtıcılar, hastalıklar, iklim şartları gibi) tesirinin ortadan kalkması. Bu baskılar ortadan kalktığında bile, cinsiyetler ortasındaki ömür mühleti farklılıklarının devam ettiği, yalnızca bir ölçü azaldığı gözlemlendi. Bu da, farkın temelinde yatan nedenlerin çevresel faktörler değil, genetik ve evrimsel süreçler olduğunu gösteriyor.
Science Advances mecmuasında yayımlanan bu çalışma, hayat süresindeki cinsiyet farklarının biyolojik ve evrimsel köklerini ortaya koyuyor. Lakin araştırmacılar, toplumsal ve davranışsal etkenlerin de bu farkta rol oynayabileceğini ve daha fazla araştırma yapılması gerektiğini bilhassa belirtiyor.
