Dışarıdan bakıldığında deniz kestaneleri, çoklukla cansız, etrafı keskin iğnelerle çevrili kolay bir küreyi andırır. Lakin bilim insanları, bu tuhaf deniz canlılarını yakından incelediğinde, hudut sistemlerinin evrimi ve zekanın tabiatı hakkındaki tüm varsayımları sorgulatan şaşırtan derecede karmaşık bir yapıya sahip olduğunu keşfetti.
Denizyıldızı, deniz hıyarı ve deniz kestanelerini içeren derisidikenliler filumu, uzun müddettir merkezi bir beyin yapısından mahrum oldukları için nörolojik açıdan “ilkel” olarak kabul ediliyordu. Klâsik görüş, bu canlıların yalnızca birbirine bağlı, merkezi bir süreç ünitesi olmayan, radyal bir hudut ağına sahip olduğunu düşünüyordu. Fakat Museum für Naturkunde Berlin’den Dr. Jack Ullrich-Lüter liderliğindeki yeni bir araştırma, bu deniz canlılarının zihinsel ve sinirsel olarak varsayım edilenden çok daha karmaşık bir tertibe sahip olduğunu kanıtladı.
Ekip, mor deniz kestanesi (Paracentrotus lividus) üzerinde kapsamlı bir çalışma yürüttü; canlı metamorfoz geçirdikten kısa bir mühlet sonra her hücresini haritalamak için tek hücreli gen sözü tahlillerini kullandı. Bu tahliller, deniz kestanesinde beklenmedik derecede çeşitli nöronal hücre tiplerini ortaya çıkardı.
Omurgalılardaki genleri taşıyan, fakat dağınık bir sistem
Analiz edilen yüzlerce nöron, şaşırtan bir biçimde omurgalıların merkezi hudut sistemlerinde görülen genlerin yanı sıra, derisidikenlilere has “kafa” ile ilgili genleri de tabir ediyor. Bu değerli bulgu, deniz kestanelerinin kolay bir hudut ağı yerine, tüm bedene yayılmış entegre, beyin gibisi bir sisteme sahip olduğunu gösteriyor.
Araştırmacılar, bununla da kalmayarak deniz kestanesinin yüzeyine dağılmış olan ışığa hassas hücreler keşfetti. Bu hücreler, yapısal olarak insan retinasında bulunanlara benziyor, lakin gözler üzere tek bir organda ağırlaşmak yerine hayvanın tüm bedenine yayılmış durumda bulunuyor.
Bu bulgular ışığında, araştırmacılar deniz kestanelerinin “beyinsiz” olarak düşünülmemesi gerektiğini, tersine “tüm bedeni beyinden oluşan” bir tertibe sahip olduklarını savunuyor. Yani, merkezi bir hudut sistemi yahut özelleşmiş duyu organları yerine, sinirsel donanımları bedene eşit formda dağılmış durumda.
Zekanın gelişimi yine tanımlanıyor
Dr. Jack Ullrich-Lüter, bu keşfin bilimsel manasını açıklarken şunları söylüyor: “Sonuçlarımız, klasik bir merkezi hudut sistemine sahip olmayan hayvanların bile beyin gibisi bir tertip geliştirebileceğini gösteriyor. Bu, karmaşık hudut sistemlerinin evrimi hakkındaki niyetlerimizi kökten değiştiriyor.”
Bu keşif tıpkı vakitte, bilim insanlarının zekayı yalnızca kendi nörolojik yapımıza benzeyen canlılarda arama eğilimini de sorguluyor. Tıpkı, kolay bir omurgasız olduğu düşünülürken, kollarında bile karmaşık “mini beyinler” barındıran son derece zeki canlılar oldukları anlaşılan ahtapotlar üzere, deniz kestaneleri de misal bir tekrar değerlendirmeyi hak ediyor.
Bu duygusuz görünümlü deniz canlıları, şimdi tam olarak anlamadığımız, tuhaf ve uzaylı gibisi bir zeka biçimine sahip olabilir. Çalışma, bilim dünyasının önde gelen mecmualarından Scientific Reports’ta yayımlandı.
