Uyku sisteminizi bozan, jet lag’den bağışıklık sisteminize kadar pek çok şeyi etkileyen epifiz bezi, yıllarca sadece bir hormon fabrikası olarak tanındı. Meğer bu küçük yapının geçmişi çok daha eski ve çok daha tuhaf bir öykü barındırıyor.
İngiltere ve İsveç’ten araştırmacıların ortak yürüttüğü ve Current Biology mecmuasında yayımlanan çalışma, epifiz bezinin aslında milyonlarca yıl evvel gerçek manada ışık gören bir organ olduğunu ortaya koydu. Sussex Üniversitesi’nden nörobilimci Profesör Thomas Baden liderliğindeki takım, yeni deneyler yapmak yerine mevcut genetik bilgileri ve lamprey ile balık üzere ilkel çeşitlerin anatomik kayıtlarını inceledi. Sonuç, biyoloji kitaplarını tekrar yazmayı gerektiren cinsten.
Karanlığa gömülen cetlerimiz ve kaybolan gözler
Yaklaşık 500 milyon yıl evvel omurgasız formundaki uzak cetlerimiz, yerin altına çekilerek çamurlara gömüldü ve süzerek beslenmeye başladı. Bu karanlık ömür biçimi, başın yan taraflarındaki olağan gözlerin vakitle körelip fonksiyonsuz hale gelmesine yol açtı. Tam bu devirde başın ortasında konumlanan ve araştırmacıların “birleşik atasal merkezi göz” olarak tanımladığı yapı kritik bir rol üstlendi. Cetlerimiz taraflarını bulmak, üst ile aşağıyı ayırt etmek ve gece-gündüz döngüsünü takip etmek için sırf bu tek organa yaslandı.
Çalışmanın en sarsıcı bulgusu ise gözün ve epifiz bezinin evrimsel ilgisini tekrar tanımlaması. Bugüne kadar bu iki yapının birbirinden bağımsız geliştiği kabul ediliyordu. Yeni bilgiler bunun aksini gösterdi: Gözün içindeki ışık algılayan hudut katmanı olan retina ile epifiz bezi, aynı antik kökten türüyor. Vakitle bu merkezi yapının kesimleri başın yanlarına hakikat göç ederek çağdaş gözlerin temelini oluşturdu. Yani retina, aslında bildiğimiz manada gözden çok daha evvel vardı.
Sirkadiyen ritimden ruhsal geleneğe
Peki kafatasının derinliklerine hapsolmuş bu eski organ bugün ne yapıyor? Epifiz bezi artık direkt gökyüzünü göremese de gözlerimizden gelen ışık ve karanlık bilgilerini işlemeye devam ediyor. Karanlık çöktüğünde melatonin hormonu salgılayarak bedene uyku sinyali gönderiyor. 24 saatlik biyolojik saatimizi düzenleyen bu hormon; uyku kalitesinden üreme sıhhatine, bağışıklık sisteminden beden ısısına ve ruh haline kadar geniş bir yelpazede tesirli.
Evrimsel mirası hala canlı tutan çeşitler de var. Yeni Zelanda’ya has bir sürüngen olan tuatara, başının üstünde gerçek bir üçüncü göz taşıyor. Merceği ve retinası olan bu organ net imaj oluşturmuyor lakin doruktan gelen ışık değişimlerini algılayarak hayvanın güneşlenme ve saklanma zamanlamasını belirlemesini sağlıyor.
Bilimin bu organa getirdiği açıklamalar, ona yüklenen kültürel manaları büsbütün silmiyor. Hinduizm, yoga geleneği ve çeşitli Doğu öğretilerinde epifiz bezi, sezgi ve ruhsal algının merkezi sayılan Ajna çakrasıyla özdeşleştiriliyor. Çağdaş bilim bu ilişkilendirmeyi kabul etmese de 500 milyon yıllık bir evrimsel geçmişe sahip, bizi vaktin akışına bağlayan kimyasal bir köprünün büyüleyici olmaya devam etmesi için mistik bir münasebete de gereksinim yok.
