Dünyanın dönüşü sabit bir ritimle sürüyor üzere görünse de, aslında hayli hassas ve değişken bir istikrara dayanıyor. Bu dengeyi sırf tabiat olayları değil, insan eliyle yapılan büyük yapılar da etkileyebiliyor. Çin’in Yangtze Irmağı üzerine inşa ettiği Üç Boğaz Barajı, bu etkileşimin en çarpıcı örneklerinden biri.
Yalnızca hidroelektrik üretimiyle değil, çevresel ve fizikî tesirleriyle de öne çıkan baraj, artık de Dünya’nın dönüş suratı üzerindeki tesiriyle tartışma konusu olmuş durumda. 1990’lı yıllarda temelleri atılan ve 2000’lerin başında faaliyete geçen bu dev yapı, büyüklüğüyle hala hayranlık uyandırıyor: 2 kilometreden uzun, 180 metre yüksekliğinde ve gerisinde yüzlerce kilometreye uzanan devasa bir su kütlesi tutuyor. Fakat bu su kütlesi sadece bölgesel ekosistemi değil, Dünya’nın dönme hareketini de çok küçük ancak ölçülebilir bir formda değiştiriyor.
Milyarlarca ton su ve Dünya’nın değişen dengesi
Baraj tam kapasiteye ulaştığında yaklaşık 39 milyar metreküp suyu tutabiliyor. Bu, neredeyse 10 trilyon galonluk bir su kütlesinin tek bir noktada toplanması demek. Pekala bu ne manaya geliyor?
Fizik maddelerine nazaran, büyük kütlelerin yer değiştirmesi Dünya’nın dönüşünü etkileyebilir. Bu durum, temel olarak açısal momentumun korunumu prensibine dayanıyor. Tıpkı bir buz patencisinin kollarını açtığında dönüş suratının yavaşlaması üzere, büyük bir kütle gezegenin ekseninden uzaklaştıkça, Dünya’nın dönüşü de çok hafif biçimde yavaşlıyor.
Üç Boğaz Barajı’nda toplanan bu devasa su kütlesi, ekvatora nazaran daha yüksek rakımlarda konumlandığı için, Dünya’nın yük merkezini çok az da olsa kaydırıyor. Bilimsel hesaplamalara nazaran, bu durum gezegenin günlük dönüşünü 0,06 mikrosaniye kadar uzatıyor. Yani saniyenin milyonda biri kadar küçük bir değişim kelam konusu.
Ölçülebilir etki
Bu kadar küçük bir farkın pratikte insan hayatına direkt bir tesiri bulunmuyor. Günlük yaşantımız, takvim sistemimiz ya da uydu saatleri üzerinde gözle görülür bir değişiklik yaratmıyor. Lakin bilimsel ölçüm ve uzay çalışmaları için bu üzere değişimler göz gerisi edilemiyor. Zira uzay araçlarının yörünge hesaplamaları, gezegenin dönüş suratına bağlı. Saniyenin milyonda biri kadar bile sapma, bu tıp hassas vazifelerde uzun vadede yanlışlara yol açabilir. Bu nedenle bilim insanları, yalnızca doğal olayları değil, büyük insan üretimi projelerin de gezegen üzerindeki tesirlerini dikkatle takip ediyor.
Üç Boğaz Barajı’nın Dünya’nın dönüşü üzerindeki tesiri ölçülebilir olsa da, bu tesir tek başına büyük bir değişim yaratmıyor. Büyük sarsıntılar, yer kabuğunun altındaki kütleleri tekrar dağıtarak misal, hatta daha güçlü tesirler yaratabiliyor. Tıpkı formda kutuplarda eriyen buzulların yer değiştirmesi ya da okyanus akıntılarındaki değişimler de Dünya’nın dönüş suratını etkileyen faktörler ortasında.
Ay’ın kademeli olarak Dünya’dan uzaklaşması bile, her yüzyılda gün uzunluğunu yaklaşık iki milisaniye kadar artırıyor. Yani tabiat, Dünya’nın ritmini insan üretimi projelerden çok daha büyük ölçeklerde şekillendirmeye devam ediyor.
