Dinozorları yeryüzünden silen devasa kozmik darbe, yalnızca hayvanlar alemini değil, bitki dünyasını da eşi gibisi görülmemiş bir imtihanla baş başa bıraktı. Gökyüzünü kaplayan toz bulutları güneşi engellerken, hayatta kalmak için fotosenteze muhtaçlık duyan bitkilerin büsbütün yok olması işten bile değildi.
Ancak Ghent Üniversitesi’nden Profesör Yves Van de Peer ve grubunun yürüttüğü yeni bir çalışma, çiçekli bitkilerin bu kıyametten genetik bir hareket sayesinde sağ çıktığını gösteriyor. Araştırmaya nazaran bitkiler, etraflarındaki kaosla başa çıkabilmek için kendi genetik haritalarını büsbütün kopyalayarak bir nevi “yedekleme” yoluna gitti.
Bilim insanları, bitkilerin tüm genomlarını iki katına çıkardığı “poliploidi” ismi verilen durumu mercek altına aldı. Hayvanlar dünyasında pek rastlanmayan bu genetik katlanma, aslında bugün soframıza gelen pek çok eserde zımnî bir biçimde varlığını sürdürüyor. Örneğin muzlar üç, ekmeklik buğdaylar ise tam altı set kromozom setine sahip. Olağan vakitlerde fazladan DNA taşımak, hücre için büyük bir güç yükü ve mutasyon riski demek. Lakin yeryüzüne dağ büyüklüğünde bir göktaşı çarptığında, bu fazladan genler bitki için hayat kurtaran yedek kesimlere dönüşüyor.
Elinizde bir genin birden fazla kopyası varsa, birisi çevresel gerilim nedeniyle bozulsa bile oburu fonksiyonunu sürdürebiliyor. Hatta bu yedeklerden biri, değişen ve sertleşen şartlara ahenk sağlamak üzere evrimleşerek bitkinin yeni dünyada yer edinmesine yardımcı oluyor. Araştırma takımı, 470 farklı çiçekli bitki cinsini incelediğinde, bu kopyalamaların tarihin rastgele anlarında değil, büyük kriz periyotlarında ağırlaştığını tespit etti.
Sıcaklık artışına karşı bitkisel direnç
Genetik kopyalama olaylarının büyük bir kısmı, yalnızca dinozorların yok olduğu periyoda değil, sıcaklıkların apansız 5 ila 9 derece yükseldiği Paleosen-Eosen Termal Azamî (PETM) sürecine de denk geliyor. Bitkiler, bu kavurucu periyotlarda genomlarını ikiye katlayarak genetik esneklik kazandı ve hayatta kalmayı başardı. Kriz sona erdiğinde ise bitkiler bu hantal fazlalıklardan kurtuldu; lakin kazandıkları dirençli genlerin bir kısmını saklayarak günümüze kadar ulaştırdı.
Profesör Van de Peer’e nazaran geçmişteki bu büyük direnç stratejisi, bugün karşı karşıya olduğumuz iklim krizi için de kıymetli bir ders niteliğinde. Dünyadaki ısınma suratı, geçmişteki doğal felaketlerden çok daha hızlı gerçekleşiyor. Bu genetik dayanıklılığın nasıl çalıştığını anlamak, gelecekteki besin krizlerini önlemek ve tarım eserlerimizi korumak ismine kritik bir kıymete sahip. Bitkilerin milyonlarca yıl evvel toz bulutları ortasında geliştirdiği bu strateji, tahminen de çağdaş dünyanın kurtarıcı anahtarı olacak.
