2010 yılında Güney Afrika’da düzenlenen FIFA Dünya Kupası, futbolun alandaki heyecanı kadar, kullanılan topun yarattığı tartışmalarla da hafızalarda yer etti. Turnuvanın resmi topu olan Jabulani, Zulu lisanında “kutlamak” yahut “mutlu olmak” manasına geliyordu. Lakin bu topun alandaki performansı, birçok futbolcu için pek de “mutlu” bir tecrübe olmadı.
Adidas tarafından geliştirilen Jabulani, evvelki Dünya Kupası toplarına kıyasla birçok teknolojik yenilikle tanıtılmıştı. Loughborough Üniversitesi’nin geliştirdiği “Grip’n’Groove” isimli özel yüzey tasarımı sayesinde, oyunculara daha kararlı bir uçuş ve her şartta daha düzgün tutuş sağladığı sav edildi. Ayrıyeten, tarihte birinci kere yalnızca sekiz adet üç boyutlu panelden oluşan ve termal olarak yapıştırılmış bir top kullanılmıştı. Bu sayede topun, şimdiye kadar üretilmiş en düzgün ve yuvarlak futbol topu olduğu ileri sürüldü.
Ancak bu teknik savlar, turnuva başladığında birçok oyuncu için gerçek hayatta karşılık bulmadı. Jabulani’nin uçuşu son derece öngörülemezdi. Bilhassa kaleciler, bu topla başa çıkmakta zorlandı. Brezilya kalecisi Julio Cesar, topu “süpermarketten alınmış gibi” diyerek sert bir halde eleştirdi. Tıpkı ekipten Luis Fabiano ise topun adeta bir zihin okur üzere taraf değiştirdiğini söyleyerek, “sanki biri topu denetim ediyor” tabirlerini kullandı.
Beğenenler de vardı
Tabi her oyuncu birebir fikirde değildi. İngiltere kalecisi Joe Hart, topun beklenmedik hareketlerinin oyuna heyecan kattığını söylerken, kadro arkadaşı David James daha tarafsız bir yorumla, “Top makûs, ancak herkes için kötü” diyerek dengeleyici bir yaklaşım benimsedi.
Peki, bu top hakikaten neden bu kadar istikrarsız davranıyordu? Bu sorunun cevabını bulmak için NASA devreye girdi. NASA’nın Ames Araştırma Merkezi’ndeki uzmanlar, Jabulani’yi rüzgar tünelinde test etti. Yapılan tahlillerde, topun klasik “falso” tesirini abartılı biçimde sergilediği tespit edildi. Bu durum, “knuckle ball” ismi verilen ve topa dönme verilmeden yapılan vuruşlarda ortaya çıkan sistemsiz hava akımlarının bir sonucuydu.
NASA’da uzay mühendisliği uzmanı Rabi Mehta, bu tesirin topun yüzeyindeki dikişlerden kaynaklandığını ve asimetrik hava akımının, topun tarafını ani biçimde değiştirdiğini belirtiyor. Bu çeşit savrulmaların ekseriyetle 72–80 km/saat sürat aralığında başladığı belirtiliyor ki bu da kaleye yakın uzaklıklardan yapılan hür vuruşların ulaştığı suratlara hayli yakın.
Eski futbol toplarında daha fazla dikiş ve pürüzlü yüzey bulunduğundan, bu falso tesiri daha düşük süratlerde tetiklenebiliyordu. Mehta, daha pürüzsüz yüzeye sahip yeni modellerde bu eşik suratının yükseldiğini belirtiyor. Örneğin eski toplarda falso tesiri yaklaşık 48 km/saat’te başlarken, Jabulani’de bu tesir lakin 72 km/saat civarında ortaya çıkıyor.
Yüksek irtifa ile gelen ekstra sorunlar
Jabulani’nin davranışını etkileyen bir öbür faktör ise yüksek irtifada oynanan maçlardı. 2010 Dünya Kupası’nın birçok maçı deniz düzeyinden epey yüksekte oynandığı için, havadaki düşük yoğunluk topun daha az sürüklenmesine yol açtı. Bu durum, topun havada daha düz ve süratli gitmesini sağlasa da, birebir vakitte rüzgarın tesirini artırdı. Mehta, bu durumu “göreceli hız” kavramıyla açıklıyor: Şayet topa 32 km/saat süratle vuruluyorsa ve karşıdan da birebir süratte rüzgar esiyorsa, topun havadaki tesirli suratı 64 km/saat oluyor. Bu da falso tesirini tetikleyebiliyor.
Tüm bu faktörler bir ortaya geldiğinde, Jabulani alanda beklenmedik taraflara savrulan, kalecileri çaresiz bırakan, hatta kimi vakit havaya hakikat yükselen bir top haline geldi. Oyuncuların alışık olmadığı bu davranış, kimilerine nazaran futbolu zenginleştirirken, kimilerine nazaran ise oyunun istikrarını bozdu.
